Chất dễ bay hơi trong nhà (VOC): sơn, keo, nước hoa xịt và thông gió

Chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) là những hợp chất chứa carbon bay hơi dễ dàng ở nhiệt độ phòng, thoát ra từ sơn, keo, gỗ công nghiệp, nước hoa xịt phòng, chất tẩy rửa, nhang đốt và cả tinh dầu. Nồng độ VOC trong nhà thường cao hơn ngoài trời, có khi gấp vài lần, vì chúng sinh ra liên tục mà không khí trong phòng lại ít được thay. Cách giảm hiệu quả nhất không phải là thêm mùi thơm hay đặt thêm chậu cây, mà là bớt nguồn phát thải và thông gió đúng cách.

VOC là gì

Chữ "dễ bay hơi" ở đây gắn với điểm sôi và áp suất hơi. Một chất có điểm sôi thấp, áp suất hơi cao thì ở nhiệt độ phòng đã có nhiều phân tử thoát vào không khí. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chia các chất hữu cơ trong không khí trong nhà thành ba nhóm theo điểm sôi:

Ở châu Âu, chỉ thị về VOC trong sơn định nghĩa VOC là hợp chất hữu cơ có điểm sôi ban đầu không quá 250 °C ở áp suất 101,3 kPa. Định nghĩa khác nhau tuỳ cơ quan, nhưng ý chung giống nhau: đây là những phân tử nhỏ, nhẹ, chạy từ đồ vật vào không khí ta thở.

Điều cần nhớ ngay: VOC không đồng nghĩa với độc. Ethanol trong nước rửa tay, limonene trong vỏ cam, các chất thơm trong tinh dầu sả đều là VOC. Một số VOC thì đáng ngại hơn hẳn, như formaldehyde và benzen. Chuyện quan trọng là chất gì, nồng độ bao nhiêu, ngửi trong bao lâu và ai ngửi.

Nguồn VOC trong nhà

Vật liệu xây dựng và nội thất

• Sơn, vecni, keo dán: dung môi trong sơn bay ra nhiều nhất trong vài ngày đầu, rồi giảm dần trong nhiều tuần.
• Gỗ công nghiệp (ván dăm, MDF) dùng keo urê-formaldehyde có thể nhả formaldehyde trong thời gian dài, nhiều hơn khi trời nóng ẩm.
• Thảm, rèm, nệm mút, sàn nhựa mới: nhả các VOC và SVOC còn sót từ sản xuất.

Đồ dùng hằng ngày

• Bình xịt: xịt phòng, xịt tóc, khử mùi, xịt côn trùng, kèm khí đẩy là butan, propan.
• Chất tẩy rửa thơm, nước giặt xả: hương liệu tổng hợp và tinh dầu.
• Đồ giặt khô: có thể còn vương dung môi giặt khô; phơi thoáng vài giờ trước khi cất vào tủ.
• Bút dạ, keo dán, nước rửa móng tay.

Đốt và đun nấu

• Nhang, trầm, nến: khi cháy sinh ra cả VOC lẫn bụi mịn. Thắp nhang là nét văn hoá thờ cúng quen thuộc; chỉ cần mở cửa, đặt bàn thờ nơi thoáng và tránh thắp nhiều nén trong phòng kín.
• Khói bếp, dầu mỡ ở nhiệt độ cao: chiên rán sinh ra aldehyde và bụi mịn. Bật máy hút mùi khi nấu và để chạy thêm vài phút sau khi tắt bếp.
• Khói thuốc lá: nguồn benzen và formaldehyde lớn nhất trong nhiều căn nhà.

Tinh dầu và hương thơm

Máy khuếch tán tinh dầu, nước hoa xịt phòng, sáp thơm đều đưa terpene như limonene, pinene, linalool vào không khí. Bản thân các chất này ở nồng độ thấp không phải mối lo lớn với người khoẻ mạnh, nhưng chúng phản ứng với ozone trong không khí tạo ra một lượng nhỏ formaldehyde và hạt bụi siêu mịn, hiện tượng đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu về hoá học không khí trong nhà. Người hen suyễn, trẻ nhỏ và thú cưng nhạy cảm hơn. Mùi thơm không làm sạch không khí; nó chỉ chồng thêm một lớp VOC lên những lớp đã có.

VOC ảnh hưởng sức khoẻ ra sao

Ảnh hưởng ngắn hạn thường gặp khi nồng độ cao, chẳng hạn ngay sau khi sơn hay dùng nhiều bình xịt trong phòng kín: cay mắt, rát họng, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn. Những triệu chứng này thường giảm khi ra chỗ thoáng.

Ảnh hưởng dài hạn phụ thuộc vào từng chất:

• Formaldehyde được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm 1, chất gây ung thư ở người, dựa trên phơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài. WHO đưa ra mức hướng dẫn cho không khí trong nhà là 0,1 mg/m³ tính trung bình 30 phút.
• Benzen: WHO không đưa ra ngưỡng an toàn, khuyên giảm phơi nhiễm càng thấp càng tốt. Nguồn chính trong nhà là khói thuốc, xăng từ xe máy để trong nhà, nhà để xe thông với phòng ở.
• Toluen, xylen: ở nồng độ cao ảnh hưởng hệ thần kinh; người thợ sơn làm việc lâu trong phòng kín là đối tượng cần bảo hộ.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người bị hen hoặc bệnh phổi nên tránh ở trong phòng vừa sơn, vừa lắp nội thất mới cho tới khi đã thông gió đủ lâu. Ai có triệu chứng kéo dài khi ở trong một căn phòng cụ thể nên hỏi bác sĩ và kiểm tra nguồn phát thải.

Thông gió: phép tính đơn giản nhất

Hãy hình dung căn phòng như một chiếc bể có vòi chảy vào và cửa xả ra. Nguồn VOC là vòi. Thông gió là cửa xả. Nồng độ trong phòng sẽ dừng ở mức mà lượng VOC sinh ra bằng lượng bị gió mang đi. Muốn nồng độ giảm một nửa, có hai cách: khoá bớt một nửa vòi, hoặc tăng gấp đôi lượng không khí thay mới.

Vài cách thông gió hiệu quả trong nhà ống, căn hộ:

1. Mở hai cửa đối diện để tạo luồng gió xuyên phòng; một cửa đơn lẻ thay khí chậm hơn nhiều.
2. Quạt hút ở nhà tắm, bếp đẩy không khí bẩn ra ngoài, kéo không khí mới vào từ cửa khác.
3. Điều hoà không thay được khí: hầu hết máy điều hoà gia đình chỉ làm lạnh không khí trong phòng chứ không lấy không khí ngoài vào. Phòng đóng kín bật điều hoà cả ngày cần mở cửa thông gió vài lần.
4. Sau khi sơn hay lắp nội thất mới: mở cửa thông gió liên tục nhiều ngày, càng lâu càng tốt trước khi cho trẻ nhỏ vào ở. Lượng phát thải giảm nhanh trong vài tuần đầu.

Một chiếc máy đo CO₂ là công cụ rẻ và đáng tin để biết phòng có được thông gió hay không: CO₂ chủ yếu do người thở ra, nên khi nó vượt quá khoảng 1.000 ppm, nghĩa là không khí trong phòng đang ít được thay, và VOC cũng đang tích lại.

Những niềm tin cần xem lại

"Đặt vài chậu cây là lọc được không khí"

Ý này bắt nguồn từ một nghiên cứu của NASA năm 1989 đặt cây trong buồng kín nhỏ và thấy nồng độ VOC giảm. Năm 2020, hai nhà nghiên cứu Bryan Cummings và Michael Waring rà lại hàng chục thí nghiệm kiểu đó và tính ra rằng muốn đạt hiệu quả bằng thông gió thông thường, mỗi mét vuông sàn cần từ khoảng 10 đến 1.000 chậu cây. Cây xanh tốt cho tinh thần và đẹp nhà, nhưng không thay được việc mở cửa.

"Máy lọc không khí HEPA lọc hết"

Màng HEPA lọc bụi mịn rất tốt, nhưng VOC là phân tử khí, đi xuyên qua màng. Muốn giữ VOC cần lớp than hoạt tính đủ dày; lớp than mỏng trong nhiều máy gia đình nhanh bão hoà và cần thay theo hướng dẫn. Túi than tre đặt góc phòng cũng hấp phụ được một ít nhưng bão hoà nhanh.

"Mùi hết là sạch"

Mũi người quen mùi rất nhanh, và nhiều VOC độc như benzen có ngưỡng mùi cao hơn nồng độ đáng ngại. Ngược lại, có những mùi nồng nhưng không độc. Mùi chỉ là tín hiệu ban đầu, không phải phép đo. Chuyện vì sao nhà mới có mùi và cách khử mùi đúng thay vì át mùi là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ là đừng dùng hương thơm để che một nguồn phát thải.

"Máy đo TVOC cầm tay cho số chính xác"

Phần lớn máy đo giá rẻ dùng cảm biến bán dẫn, phản ứng với rất nhiều chất khác nhau, kể cả cồn từ nước rửa tay. Chúng hữu ích để xem xu hướng (mở cửa thì số giảm, xịt nước hoa thì số vọt) nhưng không cho biết đó là chất gì hay nồng độ formaldehyde thật là bao nhiêu. Muốn đo chính xác phải dùng phương pháp lấy mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm.

Bớt VOC từ nguồn: danh sách việc nên làm

• Chọn sơn gốc nước, loại ghi rõ hàm lượng VOC thấp; sơn vào mùa khô, mở cửa trong và sau khi sơn.
• Mua đồ gỗ công nghiệp có thông tin rõ về cấp phát thải formaldehyde; để đồ mới ở chỗ thoáng vài ngày trước khi kê vào phòng ngủ.
• Dùng chất tẩy rửa không mùi hoặc ít mùi khi được; đậy kín lọ hoá chất ngay sau khi dùng.
• Cất sơn thừa, dung môi, xăng ở nơi riêng ngoài phòng ở, không để trong phòng ngủ hay gầm cầu thang kín.
• Không hút thuốc trong nhà; không nổ máy xe trong nhà.
• Dùng máy khuếch tán tinh dầu ngắt quãng, trong phòng thoáng, và tắt khi có trẻ sơ sinh, người hen suyễn hoặc thú cưng trong phòng.