Phần lớn tinh dầu sản xuất trên thế giới không vào những lọ nhỏ giọt mà vào nhà máy: làm hương cho kem đánh răng, kẹo, nước giải khát, dầu gội, nước giặt, nước hoa, và làm nguyên liệu tổng hợp các chất thơm khác. Liều dùng thường rất thấp: hương liệu chiếm khoảng 0,1–0,5% trong nước rửa chén, khoảng 0,5–1% trong dầu gội, nhưng 15–20% trong một chai nước hoa loại eau de parfum. Tinh dầu thô hiếm khi được dùng thẳng; nó thường được chưng cất lại, phân đoạn và phối trộn thành "hương liệu" trước khi tới nhà máy cuối cùng.
Ai mua tinh dầu với khối lượng lớn
Chuỗi cung ứng tinh dầu công nghiệp có ba tầng. Ở dưới là nông dân, hợp tác xã, lò cất ở vùng nguyên liệu. Ở giữa là các công ty hương liệu, gọi chung là ngành "hương và vị" (flavours and fragrances): họ mua tinh dầu thô từ nhiều nơi, kiểm nghiệm, tinh chế, rồi phối với chất thơm tổng hợp thành những công thức hương riêng. Ở trên cùng là nhà sản xuất hàng tiêu dùng, những người chỉ mua "hương bạc hà cho kem đánh răng" hay "hương chanh cho nước rửa chén" mà ít khi mua tinh dầu nguyên chất.
Về khối lượng, đứng đầu thế giới là tinh dầu cam ngọt, vài chục nghìn tấn mỗi năm. Nó gần như là phụ phẩm của ngành nước cam ép ở Brazil và Mỹ: vỏ cam sau khi ép nước được ép tiếp để lấy tinh dầu, không qua chưng cất. Tiếp theo là tinh dầu bạc hà Nhật (Mentha arvensis), trồng nhiều ở Ấn Độ, chủ yếu để kết tinh lấy menthol. Các loại khối lượng lớn khác gồm chanh, khuynh diệp, bạc hà Âu, đinh hương, sả Java. Tinh dầu hoa như hồng, nhài thì quý nhưng khối lượng rất nhỏ.
Nhà máy làm gì với tinh dầu thô
Tinh dầu từ lò cất ở mỗi vùng, mỗi mùa có thành phần khác nhau. Nhà máy cần thứ đồng đều tuyệt đối, vì một chai dầu gội sản xuất tháng này phải thơm y hệt chai tháng trước. Vì vậy tinh dầu thô thường qua vài bước:
- Chưng cất lại (rectification): loại bỏ phần mùi khói, mùi khê, nước và cặn từ lò cất thủ công, làm màu sáng hơn.
- Khử terpene: với tinh dầu cam chanh, phần lớn khối lượng là limonen, ít mùi và dễ bị oxy hoá, lại khó tan trong nước. Chưng cất chân không hoặc chiết bỏ bớt limonen cho ra tinh dầu "cô đặc" thơm gấp nhiều lần và tan tốt hơn trong đồ uống.
- Phân đoạn: tách lấy một chất chính, như cineol từ khuynh diệp, citral từ sả chanh, anethol từ hồi, cinnamaldehyd từ quế.
- Phối lô: trộn nhiều lô nhỏ thành một lô lớn có chỉ tiêu ổn định, kiểm tra bằng sắc ký khí, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ, góc quay cực và cảm quan của người thử mùi.
Liều dùng trong từng loại sản phẩm
Con số dưới đây là khoảng tham khảo thường gặp trong ngành cho tổng lượng hương liệu, không phải riêng tinh dầu thiên nhiên. Mỗi công thức có thể khác, và giới hạn an toàn của từng chất mới là thứ quyết định cuối cùng.
| Sản phẩm | Lượng hương liệu tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nước hoa eau de parfum | Khoảng 15–20% | Pha trong cồn |
| Nước hoa eau de toilette | Khoảng 5–15% | Nhẹ hơn, bay nhanh hơn |
| Xà phòng bánh | Khoảng 1–2% | Phải chịu được môi trường kiềm |
| Dầu gội, sữa tắm | Khoảng 0,5–1% | Sản phẩm rửa trôi |
| Kem dưỡng da | Thường dưới 0,5% | Lưu lâu trên da nên dùng ít |
| Kem đánh răng | Khoảng 0,5–1,5% | Chủ yếu bạc hà, menthol, quế, hồi |
| Nước rửa chén, nước giặt | Khoảng 0,1–0,5% | Vừa đủ át mùi nguyên liệu |
| Nước giải khát, kẹo | Phần triệu tới phần nghìn | Tinh dầu cam chanh thường đã khử terpene |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao một lò cất nhỏ ở nông thôn khó bán thẳng cho nhà máy mỹ phẩm: người mua cuối chỉ cần vài kilôgam hương cho cả tấn dầu gội, và họ mua qua công ty hương liệu, nơi đòi hỏi phiếu kiểm nghiệm, lô ổn định và nguồn cung đều đặn.
Tinh dầu làm nguyên liệu cho hoá chất khác
Một phần tinh dầu không đi làm hương trực tiếp mà làm nguyên liệu tổng hợp:
- Dầu thông từ nhựa thông là nguồn alpha-pinen và beta-pinen, nguyên liệu tổng hợp long não, terpineol và nhiều chất thơm khác.
- Tinh dầu sả chanh giàu citral, từng là nguyên liệu quan trọng để tổng hợp ionon (mùi hoa violet) và vitamin A, trước khi citral tổng hợp từ hoá dầu chiếm ưu thế.
- Tinh dầu đinh hương giàu eugenol, từng được dùng để làm vanillin trước khi có những nguồn rẻ hơn.
- Tinh dầu cam cho limonen, được dùng như dung môi tẩy dầu mỡ "gốc cam" trong chất tẩy rửa công nghiệp và gia dụng.
Với Việt Nam, tinh dầu quế, hồi và sả là những mặt hàng xuất khẩu quen thuộc. Tinh dầu quế giàu cinnamaldehyd dùng tạo vị cho kẹo, bánh, đồ uống có gas, kem đánh răng. Tinh dầu hồi giàu anethol dùng cho kẹo ngậm, hương liệu thực phẩm, kem đánh răng.
Luật và tiêu chuẩn: vì sao nhà máy dùng ít mà kỹ
Tinh dầu là "tự nhiên" nhưng không có nghĩa là vô hại. Nhiều thành phần của nó có thể gây dị ứng da khi dùng thường xuyên, như limonen, linalool, citral, eugenol, cinnamaldehyd. Vì vậy ngành có hai lớp kiểm soát chính:
Tiêu chuẩn IFRA
Hiệp hội Hương liệu Quốc tế (IFRA) ban hành bộ tiêu chuẩn giới hạn hoặc cấm từng chất theo loại sản phẩm: cùng một chất, giới hạn trong kem dưỡng để lại trên da sẽ thấp hơn nhiều so với trong nước giặt. Các nhà sản xuất hương liệu lớn phải cấp chứng nhận tuân thủ IFRA cho từng công thức họ bán.
Ghi nhãn chất gây dị ứng
Ở Liên minh châu Âu, một danh sách chất gây dị ứng trong hương liệu phải ghi tên riêng trên nhãn mỹ phẩm khi vượt ngưỡng 0,001% với sản phẩm lưu trên da và 0,01% với sản phẩm rửa trôi. Danh sách này đã được mở rộng thêm nhiều chất, có lộ trình áp dụng chuyển tiếp. Đó là lý do bạn thấy chữ "limonene", "linalool" ở cuối bảng thành phần, ngay sau chữ "parfum".
Ở Việt Nam, mỹ phẩm quản lý theo hệ thống hài hoà ASEAN, thực phẩm thì hương liệu phải thuộc danh mục và liều lượng cho phép theo quy định của Bộ Y tế.
Tự nhiên hay tổng hợp trong nhà máy
Phần lớn hương liệu công nghiệp là hỗn hợp: nền chất thơm tổng hợp cho ổn định và giá hợp lý, điểm thêm tinh dầu thiên nhiên cho độ tròn và "chất sống" của mùi. Một số sản phẩm cao cấp hoặc thực phẩm ghi "hương tự nhiên" bắt buộc phải dùng nguồn tự nhiên, khi đó nhu cầu tinh dầu đạt chuẩn tăng lên. Chuyện hương tổng hợp tốt hay xấu là một đề tài riêng; ở góc nhà máy, câu hỏi chủ yếu là độ ổn định, nguồn cung và tuân thủ quy định.
Góc nhìn hôm nay: đọc nhãn và hiểu con số
Với người tiêu dùng, hiểu liều dùng công nghiệp giúp đặt lại kỳ vọng. Một chai sữa tắm "chiết xuất tinh dầu sả" có thể chỉ chứa hương liệu dưới 1%, trong đó tinh dầu sả là một phần. Điều đó không sai, vì sản phẩm rửa trôi không cần nhiều hơn. Ngược lại, tự nhỏ hàng chục giọt tinh dầu nguyên chất vào sữa tắm, dầu gội ở nhà để "thơm hơn" dễ vượt xa mức nhà máy dùng và tăng nguy cơ kích ứng.
Người da nhạy cảm nên đọc tên các chất gây dị ứng ở cuối bảng thành phần; nếu từng bị kích ứng với một chất, hãy để ý chất đó trên nhãn và hỏi bác sĩ da liễu. Với cơ sở sản xuất tinh dầu muốn bán cho công nghiệp, hãy bắt đầu từ phiếu phân tích sắc ký khí cho từng lô, hồ sơ nguồn gốc vùng trồng và khả năng giữ chất lượng ổn định qua nhiều mùa.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu được dùng trong công nghiệp để làm gì?
Tinh dầu được dùng làm hương cho thực phẩm, đồ uống, kẹo, kem đánh răng, mỹ phẩm, nước hoa và chất tẩy rửa, đồng thời làm nguyên liệu tổng hợp các chất thơm khác. Phần lớn đi qua công ty hương liệu trước khi tới nhà máy cuối.
Dầu gội có bao nhiêu phần trăm hương liệu?
Dầu gội và sữa tắm thường chứa khoảng 0,5–1% hương liệu. Đây là sản phẩm rửa trôi nên không cần nhiều, và tinh dầu thiên nhiên thường chỉ là một phần của hỗn hợp hương đó.
Loại tinh dầu nào được sản xuất nhiều nhất thế giới?
Tinh dầu cam ngọt dẫn đầu về khối lượng, chủ yếu thu từ vỏ cam của ngành nước ép ở Brazil và Mỹ bằng phương pháp ép. Tinh dầu bạc hà Nhật dùng để lấy menthol cũng có khối lượng rất lớn.
Vì sao trên nhãn mỹ phẩm có chữ limonene, linalool?
Đó là các thành phần của hương liệu có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm. Quy định châu Âu buộc ghi tên riêng các chất này khi vượt ngưỡng, giúp người từng bị dị ứng dễ tránh.
Khử terpene tinh dầu là gì?
Khử terpene là loại bớt các terpene như limonen, chiếm phần lớn khối lượng tinh dầu cam chanh nhưng ít mùi và dễ bị oxy hoá. Sản phẩm thu được thơm đậm hơn, bền hơn và tan tốt hơn trong đồ uống.
