Absolute và concrete là gì: hai dạng chiết hương hoa trong ngành hương liệu

Concrete là khối sáp thơm thu được khi chiết hoa tươi bằng dung môi không phân cực rồi làm bay hết dung môi. Absolute là phần thơm được tách khỏi concrete bằng cồn: hoà concrete vào cồn, làm lạnh để sáp kết tủa, lọc bỏ sáp, rồi làm bay cồn. Absolute đậm, gần mùi hoa sống hơn tinh dầu cất, là nguyên liệu quen thuộc của nước hoa; nó không phải tinh dầu theo định nghĩa ISO và có thể còn vết dung môi.

Vì sao ngành hương cần đến absolute

Không phải bông hoa nào cũng chịu được nồi cất. Hoa nhài là ví dụ điển hình: đem cất hơi nước, lượng dầu thu được ít tới mức không đáng làm thương mại, và mùi bị hơi nóng làm biến dạng. Hoa huệ, mimosa, hoa violet cũng thế. Muốn giữ được mùi của chúng, người ta phải dùng cách lạnh hơn: cho dung môi hoà tan chất thơm.

Hoa nhài và hoa huệ còn có một đặc điểm thú vị: sau khi hái, chúng vẫn tiếp tục toả hương thêm một thời gian. Người Grasse xưa tận dụng điều đó trong lối ướp mỡ (enfleurage), trải hoa lên lớp mỡ, thay hoa mới hằng ngày suốt nhiều tuần cho mỡ no hương, rồi dùng cồn rửa lấy mùi. Cách làm tốn công này về sau được thay bằng chiết dung môi, và sản phẩm của nó vẫn mang tên absolute.

Ngay cả với hoa hồng, loài cất được, absolute vẫn có chỗ đứng riêng. Rượu phenylethyl, chất mang nét hồng tươi, tan trong nước nên phần lớn ở lại trong nước hoa hồng khi cất. Absolute hồng giữ được chất này, nên mùi tròn, ngọt, "như cánh hoa" hơn tinh dầu hồng cất.

Từ hoa tươi tới concrete

Hoa được hái theo giờ hoa nở của từng loài, chở về xưởng thật nhanh. Tại xưởng, hoa được nạp vào thiết bị chiết kín và rửa nhiều lượt bằng dung môi không phân cực, hiện nay phổ biến nhất là hexan. Dung môi kéo theo chất thơm cùng với sáp tự nhiên phủ trên cánh hoa và một phần sắc tố.

Dịch chiết được cô dưới áp suất thấp để dung môi bay đi ở nhiệt độ vừa phải và được thu hồi. Thứ còn lại là concrete: một khối đặc, sệt như sáp ong, màu từ vàng nhạt tới nâu đỏ tuỳ loại hoa. Với hoa nhài, lượng concrete chỉ cỡ vài phần nghìn khối lượng hoa, nghĩa là cả tấn hoa chỉ cho vài kilogram concrete.

Toàn bộ quy trình dùng dung môi dễ cháy, cần thiết bị chống cháy nổ và hệ thu hồi khép kín. Đây là việc của nhà máy, không có cách làm an toàn tại nhà.

Từ concrete tới absolute

Concrete chứa nhiều sáp, không tan trong cồn và không dùng tiện trong nước hoa dạng lỏng. Để lấy phần thơm, người ta hoà concrete vào cồn ấm, khuấy kỹ, rồi làm lạnh sâu. Ở nhiệt độ thấp, sáp đông lại và lắng xuống; dung dịch cồn chứa chất thơm được lọc ra. Quy trình có thể lặp lại vài lần cho sạch sáp. Cuối cùng, cồn được làm bay dưới áp suất thấp, để lại absolute: một chất lỏng sánh, màu đậm, mùi rất mạnh.

Với hoa nhài, absolute thường chiếm khoảng một nửa khối lượng concrete. Như vậy từ hoa tươi tới absolute, hiệu suất cuối cùng chỉ còn vài phần nghìn. Con số này giải thích vì sao absolute hoa được dùng từng giọt và hay được bán ở dạng đã pha trong dầu nền.

Ngoài hoa, cách làm tương tự áp dụng cho nhiều nguyên liệu khác: chiết nhựa thơm bằng dung môi phân cực cho ra resinoid, rồi từ resinoid cũng có thể tinh chế thành absolute, như absolute labdanum hay absolute an tức.

So sánh bốn dạng nguyên liệu thơm từ hoa

Những absolute quen thuộc trong nghề hương

• Nhài: hai loài chính là Jasminum grandiflorum và Jasminum sambac (loài nhài quen ở Việt Nam, dùng ướp trà). Absolute nhài sản xuất nhiều ở Ấn Độ và Ai Cập. Mùi có nét indole, hơi động vật, rất đặc trưng.
• Hồng: từ Rosa × centifolia và Rosa × damascena, các vùng trồng lớn gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Morocco.
• Hoa cam đắng: cùng một bông hoa, đem cất được neroli và nước hoa cam; đem chiết dung môi được absolute hoa cam. Hai sản phẩm mùi khác nhau rõ.
• Huệ (Polianthes tuberosa) và mimosa (Acacia dealbata): hầu như chỉ có ở dạng absolute.
• Champaca (Magnolia champaca, ở ta hay gọi ngọc lan vàng): absolute có mùi hoa trái cây đậm.
• Rêu sồi (Evernia prunastri): nền của dòng hương chypre cổ điển, nay bị bộ tiêu chuẩn IFRA hạn chế nghiêm vì hai chất atranol và chloroatranol gây dị ứng mạnh; ngành hương dùng loại đã xử lý giảm hai chất này.

An toàn và chất lượng khi dùng absolute

Dư lượng dung môi. Quy trình tốt loại dung môi tới mức vết rất nhỏ, và các quy định mỹ phẩm, tiêu chuẩn ngành có giới hạn cho dư lượng này. Người bán đàng hoàng có thể cho biết dung môi đã dùng và kết quả kiểm dư lượng.

Mật độ chất dễ gây dị ứng. Absolute hoa thường giàu những chất thuộc danh sách chất dễ gây dị ứng phải ghi nhãn trong mỹ phẩm ở châu Âu, như benzyl acetate, benzyl benzoate, linalool, eugenol, geraniol. Vì đậm, absolute cần được pha rất loãng; trong nước hoa nó thường chỉ là một phần nhỏ của công thức.

Không dùng như tinh dầu thông thường. Absolute sánh, dễ làm tắc máy khuếch tán; không dùng cho trẻ nhỏ; không bao giờ uống. Đọc thông tin an toàn của đúng sản phẩm, không bê nguyên hướng dẫn của tinh dầu cất cùng tên.

Pha trộn. Vì tốn nguyên liệu, absolute là đối tượng hay bị pha. Absolute nhài có thể bị độn các chất tổng hợp mang nét nhài như benzyl acetate, hedione, indole tổng hợp. Phát hiện cần GC-MS kết hợp phân tích đối quang và người có kinh nghiệm đọc phiếu, như đã nói ở bài về GC-MS trong danh mục này.

Đọc nhãn một chai absolute

• Có chữ "absolute" rõ ràng, có tên khoa học, nơi trồng, số lô.
• Nếu đã pha, có tỉ lệ và dầu nền, ví dụ "absolute nhài 10% trong jojoba".
• Một chai ghi "tinh dầu nhài nguyên chất, chưng cất hơi nước" là chỗ nên hỏi lại, vì nhài gần như không được cất hơi nước ở quy mô thương mại; thứ trong chai nhiều khả năng là absolute, hương liệu hoặc hỗn hợp.
• Absolute đông đặc một phần hoặc vẩn đục khi lạnh là chuyện có thể xảy ra; để ấm lại trong lòng bàn tay.

Absolute và concrete là lý do ngành hương có được mùi của những bông hoa mà nồi cất chịu thua. Hiểu chúng được làm thế nào cũng là hiểu vì sao mỗi giọt cần được dùng tiết kiệm và cẩn thận.