Một nhãn tinh dầu đủ thông tin phải trả lời được bốn câu: cây gì (tên khoa học), bộ phận nào đem cất, trồng ở đâu, và lấy dầu bằng phương pháp nào. Bốn dòng đó quyết định trong chai có những chất gì, dùng vào việc gì và phải dè chừng ở đâu. Nhãn thiếu một trong bốn dòng thì người mua đang phải đoán.
Phần dưới đây đi lần lượt từng dòng trên nhãn, giải thích vì sao nó quan trọng, rồi tập đọc một nhãn mẫu từ đầu tới cuối.
Vì sao tên tiếng Việt trên nhãn chưa đủ
Tên thường gọi là tên của chợ, không phải tên của cây. Một chữ "khuynh diệp" có thể chỉ ít nhất ba loại tinh dầu khác hẳn nhau. Một chữ "oải hương" có thể là cây trồng trên cao nguyên miền Nam nước Pháp hoặc một cây lai năng suất cao trồng dưới thấp. Mũi người không quen khó phân biệt, nhưng thành phần hoá học thì khác rõ.
Vì thế người làm nghề luôn nhìn dòng tên khoa học trước. Tên này viết theo lối hai chữ của Linnaeus: chữ đầu là chi, viết hoa; chữ sau là loài, viết thường; cả hai in nghiêng. Ví dụ Lavandula angustifolia. Dấu nhân "×" giữa hai chữ báo đây là cây lai, như Lavandula × intermedia (lavandin) hay Mentha × piperita (bạc hà Âu). Chữ "syn." báo một tên cũ đồng nghĩa, còn "ct." đi kèm một hợp chất là chemotype, tức kiểu hoá học của cây.
| Tên hay gọi | Tên khoa học có thể gặp | Hợp chất nổi bật | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Khuynh diệp, bạch đàn | Eucalyptus globulus | 1,8-cineole | Mùi hăng mát, kiểu "dầu gió" |
| Bạch đàn chanh | Corymbia citriodora (tên cũ Eucalyptus citriodora) | citronellal | Mùi chanh sả, gần như không có cineole |
| Oải hương | Lavandula angustifolia | linalool, linalyl acetate | Rất ít long não |
| Lavandin | Lavandula × intermedia | linalool, long não, cineole | Long não cao hơn hẳn, mùi gắt hơn |
| Bạc hà Âu | Mentha × piperita | menthol, menthone | Dòng phổ biến trong hương liệu |
| Bạc hà Á | Mentha arvensis | menthol rất cao | Thường đã tách bớt menthol (dementholised) |
| Hồi, đại hồi | Illicium verum | trans-anethole | Phân biệt với hồi Nhật Illicium anisatum có độc tính |
Dòng cuối bảng là ví dụ cho thấy tên khoa học không chỉ để cho có. Quả hồi Nhật trông gần như quả hồi ta nhưng chứa anisatin, một chất độc thần kinh. Các cơ quan an toàn thực phẩm ở châu Âu và Mỹ từng phải cảnh báo về trà và gia vị bị lẫn hồi Nhật. Với tinh dầu, nhãn ghi rõ Illicium verum là một lớp bảo đảm tối thiểu.
Bộ phận đem cất: cùng một cây, khác hẳn một chai
Tinh dầu không phân bố đều trong cây. Lá, vỏ thân, hoa, quả, hạt, rễ của cùng một loài có thể tích những hợp chất khác nhau, nên dòng "bộ phận" trên nhãn có giá trị ngang dòng tên cây.
- Quế Sri Lanka (Cinnamomum verum): dầu vỏ thân giàu cinnamaldehyde, rất dễ gây kích ứng da; dầu lá lại giàu eugenol, mùi giống đinh hương. Hai chai cùng ghi "quế" nhưng cách dùng và mức pha loãng khác nhau.
- Quế Việt (Cinnamomum cassia): khác với quế Sri Lanka, dầu từ lá và cành nhỏ của quế ta vẫn giàu cinnamaldehyde. Đây là lý do không thể bê nguyên thông tin của loài này sang loài kia.
- Cam đắng (Citrus aurantium): vỏ quả cho dầu cam đắng, lá và cành non cho petitgrain, hoa cho neroli. Ba sản phẩm, ba mùi, ba mức giá trị trong nghề hương.
- Đinh hương (Syzygium aromaticum): nụ, lá và cuống đều cho dầu giàu eugenol, nhưng dầu nụ có thêm eugenyl acetate nên mùi tròn hơn, được nghề hương ưa hơn.
- Gừng: thân rễ tươi và thân rễ khô cho tinh dầu mùi khác nhau, dầu từ gừng tươi thường có nét chanh rõ hơn.
Một nhãn chỉ ghi "tinh dầu quế" mà không ghi vỏ hay lá, không ghi loài, là nhãn đang bỏ trống đúng chỗ quan trọng nhất về an toàn.
Nơi trồng, mùa thu hoạch và số lô
Cây thơm phản ứng với nắng, độ cao, đất và giống. Hương thảo trồng ở Bắc Phi thường nhiều cineole, trồng ở Tây Ban Nha thường nhiều long não. Tràm gió ở vùng cát ven biển Huế, quế ở vùng Văn Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai) hay Trà Bồng (Quảng Ngãi), hồi ở Lạng Sơn đều có đặc trưng riêng mà người trong nghề nhận ra.
Cần tách hai chữ dễ bị lẫn: "trồng tại" và "sản xuất tại" hay "đóng chai tại". Một xưởng có thể nhập dầu thô từ nơi khác rồi sang chiết, dán nhãn trong nước. Việc đó không sai, nhưng nhãn đáng tin sẽ ghi rõ nguồn gốc nguyên liệu. Ở Việt Nam, Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá (đã được sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP) yêu cầu nhãn ghi tên hàng, tổ chức chịu trách nhiệm và xuất xứ hàng hoá.
Số lô (batch, lot) là dòng nhỏ nhưng nói nhiều. Mỗi mẻ cất cho thành phần hơi khác nhau. Có số lô thì mới đối chiếu được với phiếu kiểm nghiệm của đúng mẻ đó, và khi có sự cố thì mới truy được nguồn. Nhãn tốt ghi thêm ngày cất hoặc ngày đóng chai, không chỉ hạn dùng.
Phương pháp lấy dầu: dòng nhỏ nói về độ an toàn
Thông thường nhãn ghi một trong các cụm sau. Mỗi cụm có hệ quả riêng, chi tiết hơn nằm ở bài so sánh các phương pháp chiết trong cùng danh mục này.
- Steam distilled / chưng cất hơi nước: cách phổ biến nhất cho lá, gỗ, hạt, rễ. Chỉ những chất bay theo hơi nước mới có mặt trong chai.
- Cold pressed / expressed / ép lạnh: chỉ dùng cho vỏ quả họ cam quýt. Dầu ép còn giữ furocoumarin như bergapten, chất gây phản ứng với ánh nắng trên da.
- Distilled lime / chanh cất: cùng là vỏ chanh nhưng qua chưng cất thì furocoumarin hầu như không theo sang, nên không còn tính cảm quang như dầu ép.
- FCF / bergapten-free: dầu bergamot đã được loại furocoumarin.
- Absolute: chiết hoa bằng dung môi rồi tinh chế bằng cồn. Theo định nghĩa của ISO, absolute không thuộc nhóm "tinh dầu" (essential oil) dù vẫn hay được bán chung kệ.
- CO2 extract: chiết bằng CO2 siêu tới hạn, giữ được một số chất không bay hơi mà chưng cất bỏ lại.
- Rectified, folded, terpeneless: dầu đã cất lại hoặc tách bớt terpene để đậm mùi, bền hơn, hay dùng trong thực phẩm và mỹ phẩm.
Nồng độ, dung tích, hạn dùng và cảnh báo
Nếu chai là tinh dầu đã pha, ví dụ lọ lăn pha sẵn, nhãn phải ghi tỉ lệ và tên dầu nền, kiểu "5% tinh dầu oải hương trong dầu jojoba". Một chai ghi to chữ "tinh dầu oải hương" nhưng nhỏ phía sau mới có chữ "trong dầu nền" mà không có con số là cách ghi khiến người dùng không tính được liều pha.
Dung tích nên ghi bằng mililit. Những lọ 5 ml, 10 ml, 15 ml là cỡ thường gặp với tinh dầu đơn. Hạn dùng ghi rõ ngày, và với tinh dầu thì nên đọc kèm câu "sau khi mở nắp dùng trong … tháng" nếu có, vì oxy mới là thứ làm dầu xuống cấp nhanh.
Cảnh báo tối thiểu nên có: để xa tầm tay trẻ em, không được uống, pha loãng trước khi thoa da, tránh mắt và niêm mạc, hỏi bác sĩ nếu có thai hoặc cho con bú. Dầu cam chanh ép lạnh nên có thêm dòng tránh nắng sau khi thoa. Nắp có khoá chống trẻ em mở là chi tiết nhỏ mà nhà sản xuất cẩn thận hay làm.
Khi tinh dầu được bán như mỹ phẩm, bảng thành phần thường theo tên INCI, ví dụ "Lavandula Angustifolia Oil". Nhãn theo chuẩn châu Âu còn phải liệt kê các chất dễ gây dị ứng tự nhiên có trong dầu như linalool, limonene, citral, geraniol, eugenol khi vượt ngưỡng quy định. Thấy những chữ này không có nghĩa là dầu bị pha, đó là thành phần vốn có của cây, ghi ra để người da nhạy cảm biết mà tránh.
Những chữ quảng cáo nên đọc lướt qua
Một số cụm từ nghe rất kỹ thuật nhưng không gắn với tiêu chuẩn nào:
- "Therapeutic grade", "cấp trị liệu", "cấp y khoa": không có tổ chức tiêu chuẩn quốc tế nào định nghĩa hạng này cho tinh dầu. Đây là chữ của bộ phận bán hàng.
- "100% nguyên chất": cần đi kèm tên khoa học, số lô và phiếu kiểm nghiệm mới có ý nghĩa. Bản thân câu chữ không chứng minh gì.
- "Organic", "hữu cơ": chỉ có giá trị khi ghi tên tổ chức chứng nhận và mã chứng nhận tra cứu được.
- "Tinh dầu thiên nhiên" trên chai dầu thơm: hương liệu tổng hợp pha dung môi đôi khi được gắn chữ này. Bài phân biệt tinh dầu nguyên chất, tinh dầu pha và dầu thơm trong cùng danh mục đi sâu hơn.
Tập đọc một nhãn mẫu
Giả sử mặt sau một lọ ghi như sau (nhãn minh hoạ, không phải của sản phẩm nào):
Tinh dầu tràm gió · Melaleuca cajuputi · Lá và cành non · Chưng cất hơi nước · Nguyên liệu trồng tại thành phố Huế · Lô 24-11B · Ngày cất 10/2024 · HSD 10/2027 · 10 ml · Không uống. Để xa tầm tay trẻ em. Pha loãng trước khi dùng ngoài da.
Đọc lần lượt: tên khoa học có, khớp với cây tràm gió. Bộ phận là lá và cành non, đúng với cách người làm nghề vẫn cất. Phương pháp chưng cất hơi nước, hợp lý. Nơi trồng ghi rõ, dùng đúng địa danh hành chính hiện nay. Có số lô và ngày cất, nghĩa là có thể xin phiếu kiểm nghiệm của mẻ này. Có cảnh báo không uống, để xa trẻ em.
Câu hỏi còn lại cho người bán chỉ là: phiếu GC-MS của lô 24-11B cho tỉ lệ 1,8-cineole bao nhiêu. Một nhãn tốt làm cho câu hỏi ấy trở nên cụ thể. Một nhãn chỉ ghi "tinh dầu tràm nguyên chất 100%" thì không để lại câu hỏi nào để hỏi, và đó mới là vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chai tinh dầu cần ghi tên khoa học?
Vì một tên thường gọi có thể ứng với nhiều loài cây có thành phần khác nhau, như khuynh diệp và bạch đàn chanh. Tên khoa học xác định đúng loài, từ đó biết hợp chất chính và mức an toàn. Đây là dòng người làm nghề đọc đầu tiên.
"ct." trên nhãn tinh dầu nghĩa là gì?
"ct." là viết tắt của chemotype, tức kiểu hoá học của cây. Ví dụ "Thymus vulgaris ct. linalool" là cỏ xạ hương thuộc dòng giàu linalool, dịu hơn nhiều so với dòng giàu thymol. Hai chai cùng loài cây nhưng khác chemotype có thể dùng rất khác nhau.
Nhãn ghi "therapeutic grade" có phải tinh dầu tốt hơn?
Không có tiêu chuẩn quốc tế nào định nghĩa "therapeutic grade" cho tinh dầu. Đây là chữ tiếp thị. Muốn đánh giá chất lượng, hãy nhìn tên khoa học, số lô và phiếu kiểm nghiệm thành phần của đúng lô đó.
Tinh dầu ép lạnh và tinh dầu chưng cất khác nhau thế nào trên nhãn?
Ép lạnh chỉ dùng cho vỏ cam, chanh, bưởi, bergamot và giữ lại furocoumarin gây bỏng nắng trên da. Chưng cất hơi nước hầu như không mang theo các chất này. Vì vậy dầu chanh ép cần tránh nắng sau khi thoa, còn dầu chanh cất thì không.
Số lô trên chai tinh dầu dùng để làm gì?
Số lô cho biết chai thuộc mẻ cất nào. Nhờ đó người mua đối chiếu được phiếu kiểm nghiệm của chính mẻ đó, và nhà sản xuất truy được nguồn khi có phản ánh. Chai không có số lô thì phiếu kiểm nghiệm nào đưa ra cũng khó gắn với nó.
