Tinh dầu nguyên chất là dầu lấy thẳng từ cây bằng chưng cất hoặc ép, không thêm gì vào. Tinh dầu pha dầu nền là tinh dầu đã được hoà vào dầu thực vật theo một tỉ lệ, thường để thoa ngay. Dầu thơm (fragrance oil) là hỗn hợp hương liệu, phần lớn tổng hợp, pha trong dung môi, sinh ra chỉ để tạo mùi. Ba thứ này có thể đựng trong ba chai 10 ml giống hệt nhau, nhưng khác nhau về nguồn gốc, cách dùng và những điều cần cẩn thận.
Ba loại dầu đặt cạnh nhau
| Tinh dầu nguyên chất | Tinh dầu pha dầu nền | Dầu thơm | |
|---|---|---|---|
| Thành phần | 100% dầu từ một loài cây (hoặc pha trộn nhiều tinh dầu, có ghi rõ) | Một phần nhỏ tinh dầu, phần lớn là dầu thực vật | Hương liệu tổng hợp, có thể thêm chút tinh dầu, cùng dung môi |
| Nhãn đúng ghi | Tên khoa học, bộ phận, phương pháp | Tỉ lệ phần trăm và tên dầu nền | Fragrance oil, hương liệu, parfum |
| Dùng cho | Pha chế, khuếch tán, nguyên liệu | Thoa trực tiếp theo hướng dẫn | Tạo mùi phòng, nến, xà phòng, sáp thơm |
| Cần cẩn thận | Gần như luôn phải pha loãng trước khi lên da | Không cho vào máy khuếch tán siêu âm | Không coi là tinh dầu, không thoa da nếu nhãn không cho phép |
Không loại nào "xấu" tự thân. Vấn đề chỉ xuất hiện khi một loại được bán dưới tên của loại khác, và người dùng đem nó đi dùng theo cách của loại kia.
Tinh dầu nguyên chất: chữ "nguyên chất" nói gì và không nói gì
Theo bộ thuật ngữ ISO 9235 về nguyên liệu thơm tự nhiên, tinh dầu (essential oil) là sản phẩm thu được từ nguyên liệu thực vật bằng chưng cất hơi nước, bằng cách ép cơ học vỏ quả họ cam quýt, hoặc bằng chưng cất khô, sau khi đã tách phần nước. Định nghĩa này chặt: absolute chiết bằng dung môi hay dịch chiết CO2 là sản phẩm thơm tự nhiên nhưng không thuộc nhóm "tinh dầu" theo nghĩa hẹp.
"Nguyên chất" nghĩa là không bị pha thêm thứ gì khác vào dầu của loài đó. Nó không có nghĩa là dầu tốt. Một chai nguyên chất vẫn có thể đã bị oxy hoá vì để lâu, có thể đúng loài nhưng sai chemotype so với nhu cầu, có thể là dầu đã cất lại (rectified) để chỉnh mùi. Nguyên chất là điều kiện cần, không phải lời bảo đảm về chất lượng.
Tinh dầu nguyên chất rất đậm đặc. Chỉ một giọt đã là lượng hợp chất thơm của cả một nắm lá. Vì vậy hầu hết các hướng dẫn an toàn đều khuyên pha loãng trước khi thoa da; mức pha cụ thể nằm ở bài pha loãng trong danh mục dùng tinh dầu an toàn.
Tinh dầu pha dầu nền: hợp lệ nếu ghi rõ
Có những lý do chính đáng để bán tinh dầu đã pha. Lọ lăn pha sẵn tiện mang theo. Những dầu có hiệu suất cực thấp như hoa hồng, hoa nhài, đàn hương thường được bán ở dạng 3%, 5% hay 10% trong dầu jojoba để người mua dùng được một lượng nhỏ. Người không quen pha cũng đỡ phải tính toán.
Dầu nền hay gặp gồm dầu jojoba (thật ra là một loại sáp lỏng, rất bền với oxy hoá), dầu hạnh nhân ngọt, dầu dừa phân đoạn (không đông đặc ở nhiệt độ thường), dầu hướng dương, dầu hạt nho. Một nhãn trung thực sẽ ghi kiểu "Hoa hồng 5% trong dầu jojoba".
Vấn đề nằm ở chai pha mà không ghi, hoặc ghi chữ "trong dầu nền" thật nhỏ không kèm tỉ lệ. Người mua tưởng là nguyên chất, đem pha tiếp thì liều quá thấp; đem nhỏ vào máy khuếch tán siêu âm thì dầu thực vật bám vào màng rung, làm máy kém đi. Ngược lại, người tưởng mình đang cầm chai đã pha rồi thoa thẳng một chai nguyên chất thì có nguy cơ kích ứng da.
Dầu thơm: hương liệu, không phải tinh dầu
Dầu thơm được pha từ các chất thơm (aroma chemicals), phần lớn tổng hợp, đôi khi thêm một ít tinh dầu thật. Các chất này được hoà trong dung môi như dipropylene glycol (DPG), diethyl phthalate (DEP), isopropyl myristate hay triethyl citrate. Một chai "dầu thơm hương trà xanh", "hương mưa", "hương biển" gần như chắc chắn thuộc loại này, vì trà xanh, mưa hay biển không cho ra tinh dầu nào mang đúng mùi đó.
Hương liệu tổng hợp không phải thứ đáng sợ mặc định. Ngành hương có bộ tiêu chuẩn IFRA quy định giới hạn sử dụng cho từng chất, nhiều chất đã được nghiên cứu độc tính kỹ hơn cả nhiều tinh dầu. Nhưng dầu thơm chỉ có một nhiệm vụ: tạo mùi. Những công dụng mà người ta hay gán cho tinh dầu (thư giãn, thông mũi…) vốn đã chỉ ở mức nghiên cứu sơ bộ với tinh dầu thật, hoàn toàn không áp dụng được cho một hỗn hợp hương liệu mang tên tinh dầu.
Cách phân biệt nước hoa thật với nước hoa nhái lại là một đề tài khác hẳn, ở đây chỉ bàn ba loại dầu nói trên.
Phép thử tại nhà: làm được gì và không làm được gì
Không có phép thử tại nhà nào thay được phiếu kiểm nghiệm. Nhưng vài phép thử đơn giản có thể bắt được những trường hợp pha trộn thô.
Thử giọt trên giấy
Nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng không tráng phủ, như giấy lọc cà phê, để nơi thoáng, xem lại sau một ngày. Phần lớn tinh dầu bay hơi gần hết, chỉ để lại vết mờ hoặc không vết. Dầu thực vật để lại một quầng loang trong mờ, sờ thấy nhờn, nhiều ngày sau vẫn còn.
Giới hạn: tinh dầu nặng như hoắc hương, cỏ hương bài (vetiver), đàn hương, nhựa thơm, các loại absolute và dầu cam chanh ép lạnh có sáp và sắc tố đều để lại vết. Phép thử này chỉ có ý nghĩa với tinh dầu nhẹ như sả, bạc hà, tràm, khuynh diệp, oải hương.
Thử với nước
Tinh dầu không tan trong nước; nhỏ vào cốc nước sẽ thấy váng hoặc hạt dầu nổi. Nếu một chai "tinh dầu" hoà vào nước thành dung dịch trong hoặc đục đều như sữa, chai đó có chất hoà tan hoặc chất nhũ hoá, tức không còn là tinh dầu nguyên chất. Một số sản phẩm cho máy tạo ẩm được làm "tan trong nước" theo cách này, và nhãn đúng phải ghi rõ.
Theo dõi mùi trong vài giờ
Nhỏ một giọt lên que thử mùi bằng giấy, ngửi lúc đầu, sau một giờ, sau vài giờ. Tinh dầu tự nhiên đổi mùi theo thời gian vì các chất nhẹ bay trước, chất nặng ở lại. Dầu thơm pha sẵn thường giữ một mùi khá phẳng. Đây là phép thử cần mũi có kinh nghiệm và chỉ mang tính gợi ý.
| Phép thử | Bắt được | Không bắt được |
|---|---|---|
| Giọt trên giấy | Pha nhiều dầu thực vật vào tinh dầu nhẹ | Pha dung môi bay hơi, pha tinh dầu loài khác, dầu nặng tự nhiên |
| Thử với nước | Có chất hoà tan, chất nhũ hoá | Hầu hết các kiểu pha khác |
| Theo dõi mùi | Gợi ý hương liệu pha sẵn | Không định lượng được gì |
| Phiếu GC-MS đúng lô | Dung môi bay hơi, chất lạ, tỉ lệ lệch | Dầu nền không bay hơi nếu không chạy thêm phép thử |
Có vài "mẹo" lan truyền nên bỏ qua: tinh dầu thật cháy được (dầu thơm và dầu ăn cũng cháy), tinh dầu thật làm tan cốc nhựa xốp (nhiều dung môi tổng hợp cũng làm được), tinh dầu thật để tủ lạnh sẽ đông (chỉ đúng với vài loại như dầu hoa hồng cất, hồi, và sai với hầu hết các loại khác).
Đọc nhãn để biết mình đang cầm loại nào
- Có tên khoa học, bộ phận, phương pháp, không có dòng nào nhắc dung môi hay dầu nền: nhiều khả năng là tinh dầu nguyên chất.
- Bảng thành phần có tên dầu nền đứng đầu (ví dụ Simmondsia Chinensis Seed Oil là jojoba), sau đó mới đến tên tinh dầu: tinh dầu đã pha.
- Bảng thành phần có chữ "Parfum", "Fragrance", "hương liệu", đi cùng Dipropylene Glycol hay Isopropyl Myristate: dầu thơm.
- Chỉ có chữ "tinh dầu thiên nhiên" mà không có thêm dòng nào: chưa đủ thông tin để biết.
Dùng mỗi loại cho đúng việc
Tinh dầu nguyên chất: pha loãng trước khi thoa, dùng ít giọt khi khuếch tán, cất xa trẻ em. Tinh dầu đã pha: dùng như hướng dẫn trên nhãn, không pha thêm nước, không đổ vào máy khuếch tán siêu âm. Dầu thơm: dùng cho đèn xông, que khuếch tán, sáp thơm, xà phòng và nến theo đúng loại được ghi; chỉ thoa da khi nhãn ghi rõ là dùng được cho da. Không loại nào được uống.
Biết mình cầm loại gì không làm chai dầu thơm hơn, nhưng giúp tránh hai lỗi hay gặp nhất: thoa thẳng một chai nguyên chất vì tưởng đã pha, và trông chờ ở một chai hương liệu những điều nó chưa bao giờ hứa làm được.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu và dầu thơm khác nhau thế nào?
Tinh dầu lấy từ cây bằng chưng cất hoặc ép, mang thành phần tự nhiên của loài cây đó. Dầu thơm là hỗn hợp hương liệu, phần lớn tổng hợp, pha trong dung môi, chỉ để tạo mùi. Dầu thơm có thể mang mùi mà không cây nào cho ra được, như hương mưa hay hương biển.
Thử tinh dầu nguyên chất bằng giấy có chính xác không?
Phép thử giọt trên giấy chỉ phát hiện được tinh dầu nhẹ bị pha nhiều dầu thực vật. Nó không phát hiện được dung môi bay hơi hay tinh dầu bị pha với loài khác. Các tinh dầu nặng tự nhiên như hoắc hương, đàn hương vẫn để lại vết dù nguyên chất.
Tinh dầu thật có tan trong nước không?
Không. Tinh dầu không tan trong nước mà nổi thành váng hoặc hạt dầu. Một chai "tinh dầu" hoà vào nước thành dung dịch đều là đã có chất hoà tan hoặc chất nhũ hoá trong đó.
Tinh dầu pha dầu nền có phải hàng kém chất lượng?
Không nhất thiết. Tinh dầu pha sẵn trong jojoba là cách bán phổ biến và hợp lệ, nhất là với dầu hoa hiếm. Điều kiện là nhãn phải ghi rõ tỉ lệ phần trăm và tên dầu nền để người dùng biết cách dùng.
Có nên cho dầu thơm vào máy khuếch tán tinh dầu?
Chỉ khi nhà sản xuất máy và nhà sản xuất dầu đều cho phép. Một số dung môi trong dầu thơm có thể ảnh hưởng tới màng rung hoặc linh kiện nhựa của máy. Đọc hướng dẫn của cả hai trước khi dùng.
