Tinh dầu xuống cấp chủ yếu vì ba thứ: ánh sáng, nhiệt và oxy. Bao bì là hàng rào đầu tiên chặn cả ba. Chai thuỷ tinh màu hổ phách chặn phần lớn tia cực tím, nút nhỏ giọt hạn chế không khí lọt vào mỗi lần mở, chai nhỏ và đầy giúp ít oxy nằm sẵn trên mặt dầu. Một chai dầu tốt đựng sai bao bì có thể xuống cấp rõ chỉ sau vài tháng.
Ba thứ làm hỏng tinh dầu, nói ngắn gọn
Ánh sáng, nhất là tia cực tím và ánh sáng xanh, cung cấp năng lượng khơi mào phản ứng oxy hoá. Các terpene có nối đôi như limonene, α-pinene, γ-terpinene đặc biệt nhạy.
Nhiệt làm mọi phản ứng chạy nhanh hơn, đồng thời làm các chất nhẹ nhất, thường là phần "mùi đầu" tươi mát, bay đi mỗi lần mở nắp.
Oxy là nguyên liệu của phản ứng oxy hoá. Nó vào chai qua phần không khí phía trên mặt dầu, qua mỗi lần mở nắp, và qua chính vật liệu chai nếu vật liệu đó cho khí thấm qua.
Chuyện gì xảy ra bên trong dầu khi bị oxy hoá, và vì sao dầu cũ dễ gây kích ứng da, được giải thích kỹ ở bài riêng trong danh mục này. Bài này tập trung vào cái vỏ: chai, nắp, kích cỡ, chỗ cất.
Thuỷ tinh màu gì thì chặn được gì
| Loại thuỷ tinh | Khả năng chặn tia cực tím | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hổ phách (nâu) | Tốt, chặn gần hết tia cực tím và một phần ánh sáng xanh | Lựa chọn tiêu chuẩn của ngành dược và tinh dầu |
| Xanh coban | Kém hơn hổ phách, để lọt ánh sáng xanh và một phần tia cực tím gần | Đẹp, phổ biến, nhưng nên cất trong hộp hoặc tủ tối |
| Xanh lá | Trung bình | Hay gặp ở chai lớn |
| Trong suốt | Gần như không chặn | Chỉ ổn khi luôn cất trong hộp kín sáng |
| Thuỷ tinh phủ mờ, sơn đục | Tuỳ lớp phủ | Lớp sơn có thể bong theo thời gian |
Trên thị trường còn có thuỷ tinh tím đen được quảng cáo là "chỉ cho ánh sáng có lợi đi qua". Vật liệu này chặn ánh sáng nhìn thấy khá tốt, nhưng những tuyên bố đi xa hơn, như "làm dầu tươi lâu hơn mọi loại thuỷ tinh khác", chưa có nhiều nghiên cứu độc lập so sánh với hổ phách cất trong tủ tối.
Một điểm hay bị quên: màu chai chỉ quan trọng khi chai bị phơi ra ánh sáng. Một chai thuỷ tinh trong suốt cất kín trong hộp giấy, trong tủ tối, có thể giữ dầu tốt hơn một chai hổ phách đặt cạnh cửa sổ. Hộp giấy đi kèm không chỉ để đẹp; giữ nó lại là một cách bảo quản.
Vì sao tinh dầu không hợp với nhiều loại nhựa
Tinh dầu là hỗn hợp các phân tử hữu cơ nhỏ, nhiều phân tử trong đó là dung môi tốt cho chính nhựa. Limonene trong dầu cam chanh làm mềm và hoà tan polystyrene, loại nhựa của cốc xốp và nhiều hộp nhựa trong. Đây là thứ có thể tự thấy: nhỏ dầu vỏ cam lên một miếng xốp, sau ít phút bề mặt lõm xuống.
Những loại nhựa bền hơn như HDPE hay PET không bị hoà tan, nhưng vẫn có hai vấn đề. Thứ nhất, oxy thấm qua thành nhựa chậm mà đều, ngày nào cũng vậy. Thứ hai, chính nhựa hút bớt một phần chất thơm vào thành chai, khiến mùi dầu nghèo đi. Vì vậy nhựa thường chỉ dùng cho dầu đã pha loãng trong sản phẩm hoàn chỉnh, hoặc cho thùng chứa ngắn hạn trong buôn bán.
Ở quy mô lớn, tinh dầu thường được chứa trong bình nhôm có lớp phủ bên trong hoặc thùng thép không gỉ. Với chai nhỏ bán lẻ, thuỷ tinh vẫn là lựa chọn an toàn nhất. Một chai nhựa trong, nắp xịt, ghi "tinh dầu nguyên chất" là bao bì không khớp với lời mô tả, đáng để hỏi thêm.
Nắp và đầu nhỏ giọt: mỗi loại một việc
Nút nhỏ giọt cắm sẵn trong cổ chai
Đây là miếng nhựa nhỏ có lỗ, cắm chặt vào cổ chai, thường gọi là nút nhỏ giọt kiểu châu Âu. Nó làm ba việc: giới hạn lượng dầu ra mỗi lần dốc chai, giảm diện tích tiếp xúc với không khí khi mở nắp, và làm trẻ nhỏ khó đổ được nhiều dầu nếu lỡ cầm được chai. Với dầu đặc như cỏ hương bài hay đàn hương, giọt ra rất chậm, đôi khi phải làm ấm chai trong lòng bàn tay.
Ống bóp có quả cao su
Tiện để hút đúng số giọt, nhưng quả bóp bằng cao su gặp hơi tinh dầu lâu ngày sẽ phồng, dính, rồi mủn. Mảnh cao su có thể rơi vào dầu. Loại nắp này hợp với dầu đã pha loãng hoặc chai dùng hết nhanh. Để cất lâu, nên thay bằng nắp vặn kín.
Đầu bi lăn
Dành cho dầu đã pha sẵn để thoa. Nếu chai nguyên chất mà lại gắn đầu bi lăn, người dùng dễ thoa thẳng lên da mà không pha, đó là một lỗi thiết kế bao bì.
Nắp chống trẻ em mở và vòng niêm phong
Nhiều tinh dầu giàu hydrocarbon như limonene, pinene được xếp vào nhóm nguy hiểm khi hít sặc vào phổi nếu nuốt phải. Ở châu Âu, những sản phẩm mang nhóm nguy cơ này bán cho người tiêu dùng phải có nắp chống trẻ em mở. Vòng niêm phong nguyên vẹn cho biết chai chưa bị mở trước khi tới tay người mua. Dưới nắp, miếng đệm hình nón hoặc lớp lót trơ giúp kín hơi.
Cỡ chai và khoảng trống phía trên mặt dầu
Không khí trong chai là nguồn oxy có sẵn. Chai 100 ml dùng còn một phần ba thì hai phần ba thể tích là không khí, và lớp dầu còn lại tiếp xúc với lượng oxy ấy suốt nhiều tháng.
- Mua cỡ chai hợp với tốc độ dùng. Với tinh dầu đơn dùng vài giọt mỗi lần, chai 5–15 ml là cỡ phổ biến vì lý do này.
- Nếu có chai lớn, chiết sang nhiều chai nhỏ đầy miệng, chỉ mở dần từng chai.
- Trong công nghiệp, người ta thổi khí nitơ hoặc argon vào phần trống trước khi đóng nắp để đuổi oxy. Đó là lý do một số thùng dầu khi mở ra nghe "xì" nhẹ.
- Mở nắp xong đóng lại ngay; không để chai mở cả buổi trên bàn.
Cất chai ở đâu trong nhà
Chỗ tốt là ngăn tủ tối, khô, nhiệt độ ổn định, xa bếp, xa cửa sổ hướng nắng và ngoài tầm với của trẻ. Không để tinh dầu trong ô tô đỗ ngoài nắng: mùa hè ở Việt Nam, khoang xe kín có thể nóng hơn ngoài trời rất nhiều.
Ngăn mát tủ lạnh giúp dầu cam chanh và các dầu nhiều monoterpene bền hơn. Nên để chai trong hộp kín riêng để mùi không lẫn vào thực phẩm, dán nhãn rõ, và khi lấy ra thì để chai về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh hơi nước ngưng tụ vào bên trong. Vài loại như dầu hoa hồng cất, dầu hồi có thể đông lại khi lạnh; chỉ cần để ấm lại là trong trở lại.
Tinh dầu cháy được, nhiều dầu cam chanh có điểm chớp cháy chỉ khoảng vài chục độ C. Không cất cạnh bếp ga, nến, đèn xông dùng lửa.
Đọc bao bì như một dấu hiệu chất lượng
| Bạn thấy | Có thể nói lên |
|---|---|
| Thuỷ tinh hổ phách, nút nhỏ giọt, nắp có niêm phong, hộp giấy | Người đóng gói hiểu những gì làm hỏng tinh dầu |
| Chai nhựa trong, nắp xịt, ghi "nguyên chất" | Có thể là dầu đã pha hoặc dầu thơm; cần hỏi thêm |
| Chai nguyên chất gắn sẵn đầu bi lăn | Dễ dẫn tới thoa thẳng lên da không pha |
| Nhãn loang dầu, cổ chai dính nhờn | Nắp không kín, dầu đã tiếp xúc không khí |
| Chai bày dưới đèn hoặc cạnh cửa kính nắng | Dầu có thể đã xuống cấp trước khi bán |
Bao bì tốt không chứng minh dầu bên trong tốt. Nhưng bao bì sai cho thấy người bán đã bỏ qua những điều cơ bản nhất, và những điều cơ bản thường đi cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tinh dầu đựng trong chai màu nâu?
Thuỷ tinh màu hổ phách chặn gần hết tia cực tím và một phần ánh sáng xanh, những tia khơi mào phản ứng oxy hoá tinh dầu. Đây là lựa chọn tiêu chuẩn của ngành dược và tinh dầu. Dù vậy, cất chai trong tủ tối vẫn quan trọng hơn màu chai.
Có nên đựng tinh dầu trong chai nhựa?
Tinh dầu nguyên chất không hợp với nhiều loại nhựa. Limonene trong dầu cam chanh làm tan polystyrene, còn nhựa bền hơn vẫn cho oxy thấm qua và hút bớt mùi. Chai thuỷ tinh là lựa chọn an toàn cho dầu nguyên chất cất lâu.
Ống bóp cao su có dùng lâu dài cho tinh dầu được không?
Không nên. Quả bóp cao su gặp hơi tinh dầu lâu ngày sẽ phồng, dính và mủn, mảnh cao su có thể rơi vào dầu. Nên dùng nút nhỏ giọt cắm cổ chai và nắp vặn kín để cất lâu.
Có nên để tinh dầu trong tủ lạnh?
Ngăn mát giúp dầu cam chanh và dầu nhiều monoterpene bền hơn. Để chai trong hộp kín riêng, ghi nhãn rõ, và để về nhiệt độ phòng trước khi mở để tránh hơi nước đọng vào trong. Một vài loại có thể đông khi lạnh, để ấm lại là trong.
Chai tinh dầu xanh coban có tốt bằng chai nâu?
Thuỷ tinh xanh coban chặn tia cực tím kém hơn thuỷ tinh hổ phách. Nếu dùng chai xanh, nên giữ hộp giấy và cất trong tủ tối. Khi chai luôn nằm trong bóng tối, khác biệt giữa hai màu không còn nhiều.
