Tiêu chuẩn ISO cho tinh dầu do ban kỹ thuật ISO/TC 54 xây dựng, gồm ba nhóm: bộ thuật ngữ, các phương pháp thử chung (tỉ trọng, chiết suất, góc quay cực, chỉ số axit, độ tan trong cồn…) và tiêu chuẩn riêng cho từng loại tinh dầu, nêu khoảng cho phép của các chỉ tiêu và của những hợp chất đặc trưng. TCVN là tiêu chuẩn quốc gia của Việt Nam, nhiều tiêu chuẩn về tinh dầu được chấp nhận từ ISO. Cả hai đều là tiêu chuẩn tự nguyện, chỉ thành bắt buộc khi được một văn bản pháp luật hay hợp đồng viện dẫn.
Ai viết ra tiêu chuẩn tinh dầu
ISO là tổ chức tiêu chuẩn hoá quốc tế, thành viên là cơ quan tiêu chuẩn của các quốc gia. Mỗi lĩnh vực có một ban kỹ thuật; với tinh dầu đó là ISO/TC 54. Thành phần tham gia gồm đại diện các nước trồng và cất tinh dầu, các nước nhập khẩu, các phòng thí nghiệm và doanh nghiệp hương liệu. Một tiêu chuẩn ra đời qua nhiều vòng dự thảo và biểu quyết, nên con số trong đó là con số thoả thuận dựa trên dữ liệu của nhiều lô hàng từ nhiều nguồn, không phải ý kiến của một hãng.
Vì là thoả thuận, tiêu chuẩn thường đặt khoảng khá rộng. Mục đích của nó là trả lời câu "đây có đúng là tinh dầu loại X hay không", không phải "đây có phải tinh dầu X ngon nhất không".
Nhóm thứ nhất: thuật ngữ, nền móng của mọi tranh luận
ISO 9235 là bộ thuật ngữ cho nguyên liệu thơm tự nhiên. Nó định nghĩa tinh dầu là sản phẩm thu được từ nguyên liệu thực vật bằng chưng cất hơi nước, bằng ép cơ học vỏ quả họ cam quýt, hoặc bằng chưng cất khô, sau khi tách pha nước. Cùng bộ này định nghĩa concrete, absolute, resinoid và các loại dịch chiết.
Nghe như chuyện chữ nghĩa, nhưng định nghĩa này có hệ quả thật. Một dịch chiết CO2 hay một absolute hoa nhài là nguyên liệu thơm tự nhiên chính danh, nhưng không phải "tinh dầu" theo ISO. Khi hai bên mua bán ký hợp đồng ghi "tinh dầu", định nghĩa này là cái để tra khi có tranh chấp.
Nhóm thứ hai: các phép thử lý hoá chung
Trước khi có GC-MS phổ biến, người ta kiểm tinh dầu bằng những phép đo lý hoá đơn giản, nhanh, ít tốn kém. Ngày nay các phép đo này vẫn được dùng song song, vì nhiều kiểu pha trộn làm lệch chúng rất rõ.
| Chỉ tiêu | Tiêu chuẩn phương pháp | Đo gì | Lệch khi nào |
|---|---|---|---|
| Tỉ trọng tương đối ở 20 °C | ISO 279 | Khối lượng so với nước cùng thể tích | Pha dầu thực vật, dung môi, hoặc tinh dầu khác loại |
| Chiết suất ở 20 °C | ISO 280 | Mức bẻ cong tia sáng khi đi qua dầu | Thành phần bị thay đổi do pha trộn hoặc oxy hoá |
| Góc quay cực | ISO 592 | Mức dầu làm xoay mặt phẳng ánh sáng phân cực | Thay chất tự nhiên bằng chất tổng hợp dạng hỗn hợp đối quang, vốn không làm quay ánh sáng |
| Độ hoà tan trong etanol | ISO 875 | Bao nhiêu thể tích cồn ở một nồng độ nhất định để hoà trong | Pha dầu béo (không tan trong cồn loãng), dầu cũ bị polyme hoá |
| Chỉ số axit | ISO 1242 | Lượng axit tự do | Dầu để lâu, este bị thuỷ phân |
| Hồ sơ sắc ký | ISO 11024 (hướng dẫn) | Khoảng phần trăm các chất đặc trưng | Hầu hết các kiểu pha trộn có dùng chất bay hơi |
Góc quay cực là phép đo đáng nhắc riêng. Nhiều phân tử thơm trong cây tồn tại ở hai dạng đối xứng như bàn tay trái và phải, và cây thường làm ra chủ yếu một dạng. Chất tổng hợp từ hoá dầu thường là hỗn hợp hai dạng bằng nhau, làm ánh sáng phân cực không xoay. Một dầu tự nhiên đáng lẽ phải xoay mà lại gần như không xoay là dấu hiệu cần làm thêm phép thử.
Ngoài các chỉ tiêu trên, tuỳ loại dầu còn có chỉ số este, hàm lượng hợp chất carbonyl, điểm đông đặc, điểm chớp cháy. Không phải tiêu chuẩn riêng nào cũng dùng đủ.
Nhóm thứ ba: tiêu chuẩn cho từng loại tinh dầu
Với những tinh dầu buôn bán quốc tế nhiều, ISO có tiêu chuẩn riêng. Hai ví dụ dễ gặp là ISO 3515 cho tinh dầu oải hương (Lavandula angustifolia) và ISO 4730 cho tinh dầu tràm trà dạng terpinen-4-ol (Melaleuca alternifolia và một số loài gần). Một tiêu chuẩn riêng thường có các phần:
- Định nghĩa: loài cây, bộ phận, phương pháp lấy dầu, đôi khi cả vùng xuất xứ.
- Cảm quan: trạng thái, màu, mùi đặc trưng.
- Chỉ tiêu lý hoá: khoảng tỉ trọng, chiết suất, góc quay cực, độ tan trong cồn, chỉ số axit.
- Hồ sơ sắc ký: bảng các chất đặc trưng với giá trị tối thiểu và tối đa. Với tràm trà, tiêu chuẩn đặt khoảng cho terpinen-4-ol, mức trần cho 1,8-cineole và khoảng cho hơn chục chất khác.
- Kèm theo: sắc ký đồ điển hình, cách lấy mẫu, viện dẫn các tiêu chuẩn chung về bao gói, ghi nhãn, bảo quản.
Cũng nên biết rằng không phải tinh dầu nào cũng có tiêu chuẩn ISO riêng. Nhiều loại sản lượng nhỏ hoặc chỉ dùng ở một vài nước không có. Khi đó người mua bán dựa vào dược điển, tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn cơ sở hoặc thoả thuận trong hợp đồng.
TCVN và tiêu chuẩn cơ sở ở Việt Nam
Ở Việt Nam, tiêu chuẩn và quy chuẩn được điều chỉnh bởi Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật năm 2006. Luật phân biệt rõ hai thứ: tiêu chuẩn (TCVN cho quốc gia, TCCS cho cơ sở) là tự nguyện áp dụng; quy chuẩn kỹ thuật (QCVN) là bắt buộc.
TCVN do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Nhiều TCVN về tinh dầu được xây dựng bằng cách chấp nhận tiêu chuẩn ISO; khi tương đương hoàn toàn, ký hiệu thường có dạng "TCVN số:năm (ISO số:năm)". Gặp ký hiệu này thì nội dung kỹ thuật giống ISO gốc, chỉ khác ngôn ngữ.
Trên bao bì sản phẩm trong nước rất hay gặp dòng "Sản xuất theo TCCS 01:2024/…". Đó là tiêu chuẩn do chính cơ sở sản xuất tự xây dựng và công bố. Nó có thể chặt chẽ, có thể sơ sài. Người mua có quyền hỏi nội dung của TCCS đó gồm những chỉ tiêu gì và giới hạn bao nhiêu.
Với tinh dầu dùng làm thuốc hay nguyên liệu làm thuốc, Dược điển Việt Nam có chuyên luận riêng cho một số loại. Với tinh dầu đưa vào sản phẩm mỹ phẩm, việc quản lý theo quy định về mỹ phẩm (Thông tư 06/2011/TT-BYT và Hiệp định mỹ phẩm ASEAN), trong đó có danh mục chất cấm và chất hạn chế.
Chữ "đạt chuẩn ISO" trên bao bì: đọc cho đúng
Đây là chỗ người mua hay bị dẫn sai nhất. Có ba thứ cùng mang chữ ISO nhưng nói về những điều khác nhau:
- ISO 9001: hệ thống quản lý chất lượng của doanh nghiệp. Nó chứng nhận cách công ty tổ chức quy trình, không chứng nhận bất kỳ chai tinh dầu nào có thành phần đúng.
- ISO 22716: thực hành sản xuất tốt cho mỹ phẩm. Nói về nhà xưởng, vệ sinh, hồ sơ, không nói về thành phần một loại dầu cụ thể.
- Tiêu chuẩn sản phẩm như ISO 3515, ISO 4730: mới là thứ nói tinh dầu oải hương hay tràm trà phải có thành phần thế nào.
Một lô tinh dầu "đạt ISO 3515" chỉ có ý nghĩa khi có phiếu kiểm nghiệm của chính lô đó, đối chiếu từng chỉ tiêu với khoảng trong tiêu chuẩn. Phiếu loại này thường có ba cột: chỉ tiêu, yêu cầu theo tiêu chuẩn, kết quả.
Những điều tiêu chuẩn không nói
- Không nói tinh dầu chữa được bệnh gì. Tiêu chuẩn chỉ mô tả sản phẩm.
- Không có hạng "trị liệu" hay "cấp y khoa" nào trong hệ thống ISO cho tinh dầu.
- Không phải chứng nhận hữu cơ; hữu cơ là hệ thống chứng nhận riêng.
- Không bảo đảm an toàn cho mọi cách dùng. Mức dùng an toàn trong sản phẩm thơm do bộ tiêu chuẩn IFRA của ngành hương quy định, còn trong mỹ phẩm thì theo quy định mỹ phẩm từng nơi.
- Không tự động áp vào mọi chai bán ra. Một tiêu chuẩn chỉ "sống" khi có ai đó đo và đối chiếu.
Dùng tiêu chuẩn như một người mua tỉnh táo
Không cần đọc hết văn bản tiêu chuẩn mới dùng được nó. Ba câu hỏi đủ để biến tiêu chuẩn thành công cụ: sản phẩm theo tiêu chuẩn nào (ISO, TCVN hay TCCS, số mấy), phiếu kiểm nghiệm của lô này có cột đối chiếu với tiêu chuẩn đó không, và ai làm phép đo. Văn bản ISO bán qua tổ chức ISO và các cơ quan tiêu chuẩn quốc gia; danh mục TCVN tra được trên cổng thông tin của cơ quan tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chuẩn ISO cho tinh dầu quy định những gì?
ISO quy định thuật ngữ (ISO 9235), các phương pháp thử chung như tỉ trọng, chiết suất, góc quay cực, chỉ số axit, và tiêu chuẩn riêng cho từng loại tinh dầu. Tiêu chuẩn riêng nêu định nghĩa loài cây, chỉ tiêu lý hoá và khoảng phần trăm của các hợp chất đặc trưng.
Tinh dầu đạt ISO 9001 có phải tinh dầu chuẩn ISO?
Không. ISO 9001 chứng nhận hệ thống quản lý chất lượng của doanh nghiệp, không chứng nhận thành phần sản phẩm. Tiêu chuẩn sản phẩm cho tinh dầu là những số hiệu riêng như ISO 3515 cho oải hương hay ISO 4730 cho tràm trà.
TCVN về tinh dầu có bắt buộc không?
TCVN là tiêu chuẩn tự nguyện. Nó chỉ thành bắt buộc khi được quy chuẩn kỹ thuật, văn bản pháp luật hoặc hợp đồng viện dẫn. Thứ bắt buộc theo luật Việt Nam là quy chuẩn kỹ thuật, ký hiệu QCVN.
TCCS trên nhãn tinh dầu là gì?
TCCS là tiêu chuẩn cơ sở do chính nhà sản xuất xây dựng và công bố cho sản phẩm của mình. Chất lượng của TCCS tuỳ từng cơ sở. Người mua có thể hỏi nhà sản xuất TCCS đó gồm những chỉ tiêu và giới hạn nào.
Tinh dầu tràm trà theo ISO 4730 phải có gì?
ISO 4730 áp dụng cho dầu tràm trà dạng terpinen-4-ol. Tiêu chuẩn đặt khoảng tối thiểu và tối đa cho terpinen-4-ol, mức trần cho 1,8-cineole và khoảng cho hơn chục chất khác, kèm các chỉ tiêu lý hoá như tỉ trọng, chiết suất, góc quay cực.
