Vì sao mùi gợi ký ức mạnh hơn hình ảnh và âm thanh

Mùi gợi ký ức mạnh vì đường đi của nó tới vùng cảm xúc và vùng ghi nhớ trong não ngắn hơn hẳn các giác quan khác: tín hiệu từ hành khứu giác chạy thẳng tới hạch hạnh nhân và vùng quanh hồi hải mã, không phải vòng qua đồi thị như thị giác và thính giác. Nghiên cứu cho thấy ký ức do mùi gợi lại không chính xác hơn ký ức do hình ảnh gợi lại, nhưng đậm cảm xúc hơn, cho cảm giác "như quay về" rõ hơn, và thường thuộc về tuổi thơ.

Miếng bánh madeleine và cái tên "hiệu ứng Proust"

Trong tập đầu của bộ Đi tìm thời gian đã mất, xuất bản năm 1913, Marcel Proust tả nhân vật chính nhúng một mẩu bánh madeleine vào tách trà hoa đoạn (tilleul). Vừa nếm, cả thị trấn Combray thời thơ ấu, căn nhà của bà cô, con đường đi lễ nhà thờ ùa về. Đoạn văn nổi tiếng tới mức giới tâm lý học gọi hiện tượng một mùi vị bất chợt kéo về cả mảng ký ức là "hiệu ứng Proust".

Chi tiết thú vị là cảnh ấy vừa có vị vừa có mùi, và trong truyện ký ức không về ngay mà nhân vật phải nếm lại vài lần, cố gắng mới gọi được. Nhưng tinh thần của nó thì ai cũng từng gặp: mùi dầu gió trên áo bà, mùi khói rơm chiều quê, mùi giấy sách giáo khoa mới đầu năm học, mùi long não trong tủ quần áo cũ. Chỉ một hơi thở là cả một quãng đời ùa về, rõ hơn mọi tấm ảnh.

Đường tắt trong não: vì sao mùi đi thẳng tới cảm xúc

Với thị giác, thính giác, xúc giác, tín hiệu từ giác quan trước hết đổ về đồi thị, một trạm trung chuyển ở giữa não, rồi mới được chuyển lên vỏ não để phân tích. Khứu giác là ngoại lệ. Sợi thần kinh từ mũi về hành khứu giác, và từ đó tín hiệu đi thẳng tới:

• Vỏ não hình lê, vùng khứu giác chính, nơi mùi được nhận diện.
• Hạch hạnh nhân, trung tâm xử lý cảm xúc, nhất là sợ hãi và thích thú.
• Vỏ não khứu trong (entorhinal), cửa ngõ dẫn vào hồi hải mã, nơi ghi những ký ức về sự kiện: chuyện gì, ở đâu, lúc nào.

Chỉ một hai chặng nối thần kinh là mùi đã chạm tới cả vùng cảm xúc lẫn vùng ghi nhớ. Đồi thị vẫn nhận tín hiệu khứu giác, nhưng theo một nhánh song song, không phải cửa bắt buộc. Nhiều nhà thần kinh học coi đây là lời giải thích giải phẫu cho việc mùi gắn chặt với cảm xúc.

Còn một lý do theo chiều tiến hoá. Khứu giác là giác quan cổ, có từ những sinh vật đơn giản nhất phải nhận ra thức ăn, bạn tình, kẻ thù qua hoá chất trong nước và không khí. Với chúng, câu hỏi đầu tiên khi gặp một mùi không phải "đây là gì" mà là "nên lại gần hay tránh xa". Các vùng não xử lý cảm xúc và ghi nhớ có lẽ đã lớn lên quanh chính nhu cầu đó.

Nghiên cứu nói gì: mạnh hơn ở cảm xúc, không hơn ở độ chính xác

Từ thập niên 1990, nhiều phòng thí nghiệm đã thử đo "hiệu ứng Proust" thay vì chỉ kể chuyện. Cách làm phổ biến là cho người tham gia một gợi ý, có khi là mùi, có khi là chữ hoặc hình của cùng vật đó, rồi đề nghị họ kể lại ký ức mà gợi ý kéo về. Sau đó họ chấm mức độ cảm xúc, độ rõ nét, cảm giác được "quay lại" ký ức ấy.

Nhà tâm lý học Rachel Herz (Đại học Brown, Mỹ) là một trong những người làm nhiều thí nghiệm kiểu này. Kết quả của bà và các nhóm khác khá nhất quán ở hai điểm đầu: mùi không làm ta nhớ đúng hơn, nhưng làm ta cảm thấy nhiều hơn. Các nhóm ở Thuỵ Điển còn ghi nhận một chi tiết đáng chú ý: ký ức do mùi gợi lại dồn về mười năm đầu đời, sớm hơn đỉnh "ký ức tuổi trẻ" quen thuộc khi gợi bằng chữ.

Lý do có thể nằm ở dòng cuối của bảng. Một ký ức thường được kể đi kể lại, nhìn ảnh lại, thì bị "viết đè" mỗi lần nhớ, dần hoá thành câu chuyện. Còn mùi của căn bếp nhà ngoại hiếm khi được gợi lại suốt hai mươi năm, nên khi bất chợt gặp, nó mang về bản ký ức ít bị sửa, còn nguyên cảm xúc ban đầu.

Khi mùi khó gọi tên mà dễ nhớ

Có một nghịch lý: ta nhận ra một mùi quen rất nhanh, nhưng lại rất khó gọi tên nó. Trong thí nghiệm, người trưởng thành chỉ gọi đúng tên khoảng một nửa số mùi quen thuộc trong nhà nếu không có gợi ý. Giới nghiên cứu gọi trạng thái "biết mà không nói ra được" này là "đầu mũi" (tip of the nose), giống trạng thái "đầu lưỡi" với từ ngữ.

Ngôn ngữ cũng góp phần. Tiếng Việt, như phần lớn ngôn ngữ châu Âu, mô tả mùi chủ yếu bằng cách mượn tên vật: mùi cam, mùi khói, mùi cá. Nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Các nhà ngôn ngữ học Asifa Majid và Niclas Burenhult ghi nhận người Jahai, một cộng đồng săn hái ở bán đảo Mã Lai, có cả một bộ từ riêng chỉ dùng cho mùi, và họ gọi tên mùi dễ dàng như ta gọi tên màu. Nghĩa là khó gọi tên mùi một phần là chuyện văn hoá và luyện tập, không hẳn do giới hạn của não người.

Khoảng cách giữa "nhận ra" và "gọi tên" giải thích vì sao ký ức mùi hay bùng lên bất ngờ. Ta không chủ động nghĩ tới mùi nhà ngoại, nhưng khi mũi gặp lại đúng phân tử ấy, đường tắt tới vùng cảm xúc bật lên trước, còn lý trí phải mất vài giây mới hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Mặt trái: khi mùi gợi lại điều ta muốn quên

Đường tắt từ mũi tới hạch hạnh nhân không chọn lọc. Mùi gợi kỷ niệm đẹp được thì cũng gợi lại sợ hãi được. Người từng trải qua tai nạn, hoả hoạn hay một biến cố đau buồn có thể bị một mùi khói, mùi xăng, mùi thuốc sát trùng bệnh viện làm tim đập nhanh, toát mồ hôi trước cả khi kịp hiểu vì sao. Ở những người bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn, mùi là một trong những yếu tố gợi lại phổ biến.

Ở mức nhẹ hơn, nhiều người có "mùi ghét" theo kiểu học được: một lần say xe trong chiếc ô tô có mùi nước hoa thơm phòng, và nhiều năm sau mùi đó vẫn làm họ buồn nôn. Đây là hiện tượng học điều kiện quen thuộc trong tâm lý học. Nếu một mùi gây khó chịu kéo dài tới mức ảnh hưởng sinh hoạt, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thay vì cố chịu đựng.

Dùng mùi một cách có chủ đích trong đời sống

Hiểu cơ chế rồi, ta có thể dùng mùi như một công cụ nhỏ cho trí nhớ và cảm xúc, miễn không kỳ vọng phép màu.

Hộp mùi ký ức cho ông bà

Một số cơ sở chăm sóc người cao tuổi ở nhiều nước dùng mùi quen trong các buổi trò chuyện gợi nhớ: mùi trầu, mùi cơm mới, mùi xà phòng ngày xưa. Mục đích là mở đầu câu chuyện và tạo niềm vui, không phải chữa suy giảm trí nhớ. Ở nhà, con cháu có thể làm việc tương tự với vài lọ nhỏ đựng thứ quen thuộc: lá chè tươi, vỏ bưởi, hạt cốm, gói thuốc lào đã bỏ, một mẩu bồ kết. Ngồi cùng ông bà ngửi từng lọ, hỏi "mùi này làm bà nhớ gì", rồi lắng nghe. Lưu ý: người cao tuổi hay giảm khứu giác, nên chọn mùi rõ và tránh tinh dầu đậm đặc xông lên mặt.

Đánh dấu một quãng đời bằng một mùi

Một số người cố ý dùng một mùi riêng cho một chuyến đi, một mùa thi, một năm đầu làm cha mẹ, rồi cất lọ ấy đi. Vài năm sau mở ra, cả quãng thời gian sống dậy. Cách này dựa đúng vào đặc điểm "mùi ít được nhớ lại thì giữ ký ức tươi".

Học bài kèm mùi: bằng chứng còn mỏng

Có thí nghiệm cho thấy người học trong phòng có một mùi nhất định, khi kiểm tra trong cùng mùi đó thì nhớ tốt hơn một chút. Một số nghiên cứu còn thử phát mùi trong lúc ngủ. Kết quả chưa đồng nhất và hiệu ứng nhỏ, nên chỉ nên xem như một mẹo vui, không thay được việc ôn tập. Nếu thử, dùng mùi nhẹ, phòng thông thoáng, và nhớ rằng tinh dầu xông liên tục không phù hợp với trẻ nhỏ, người hen suyễn.

Góc nhìn hôm nay: giữ lại mùi của một vùng đất

Ảnh, video, tiếng nói đều lưu lại được, còn mùi thì không. Khi một khu chợ cũ bị giải toả, một làng nghề thôi đỏ lửa, mùi của nó biến mất mà không để lại bản ghi nào. Vài bảo tàng và dự án nghiên cứu ở châu Âu những năm gần đây đã bắt đầu lưu trữ mùi lịch sử: phân tích thành phần mùi của sách cổ, của một nhà thờ, rồi pha chế lại để khách ngửi trong triển lãm.

Ở quy mô gia đình, bạn có thể làm một việc đơn giản hơn: ghi lại bằng chữ. Mùi bếp nhà ngoại có những gì, mùi mùa gặt ở quê, mùi phố cũ lúc sáng sớm. Chữ không giữ được mùi, nhưng giữ được tên và hoàn cảnh, đủ để một ngày ai đó trong nhà nhận ra khi gặp lại. Muốn đọc thêm, đoạn madeleine trong tập Bên phía nhà Swann của Proust đã có bản dịch tiếng Việt, và các sách phổ biến khoa học của Rachel Herz về khứu giác là điểm khởi đầu dễ đọc.