Các họ mùi hương là cách ngành nước hoa xếp hàng nghìn mùi vào vài nhóm lớn có cảm giác giống nhau. Cách chia phổ biến nhất hiện nay gồm bốn họ chính: thơm mát (fresh, trong đó có cam chanh), hoa cỏ (floral), hổ phách (amber, trước kia gọi là phương Đông) và gỗ (woody), mỗi họ lại chia nhỏ thành các nhánh. Bảng phân loại của Pháp có bảy họ, tách riêng cam chanh, dương xỉ (fougère), chypre và da thuộc. Biết họ mùi giúp ta mô tả được mình thích gì và đoán trước một mùi lạ sẽ "gần" với thứ gì.
Vì sao cần chia họ mùi
Mùi rất khó tả bằng lời. Hỏi "bạn thích mùi gì", phần lớn người ta chỉ nói được "thơm nhẹ" hay "không gắt". Người làm nghề cần một bộ từ chung hơn thế: nhà pha chế cần nói với hãng về hướng đi của một mùi mới, người bán cần gợi ý chai thứ hai cho khách đã thích chai thứ nhất, người viết cần mô tả cho người đọc chưa ngửi.
Họ mùi không dựa trên cấu trúc hoá học mà dựa trên cảm nhận: những mùi gợi ra cùng một kiểu hình ảnh, cảm giác được xếp cạnh nhau. Vì thế các bảng phân loại có chỗ chồng lấn, và cùng một chai có thể được người này xếp vào họ hoa, người kia xếp vào họ hổ phách.
Bánh xe mùi hương và bảng phân loại của Pháp
Hai cách chia được nhắc tới nhiều nhất:
- Bánh xe mùi hương (Fragrance Wheel) do Michael Edwards, một nhà tư vấn ngành nước hoa người Anh, công bố năm 1983 và chỉnh sửa nhiều lần sau đó. Các họ được xếp quanh một vòng tròn sao cho họ cạnh nhau thì chuyển tiếp mượt, ví dụ hoa mềm nằm cạnh hổ phách mềm. Những năm gần đây, nhánh "Oriental" trong bánh xe đã được đổi tên thành "Amber" (hổ phách), cùng xu hướng chung của ngành bỏ dần chữ "phương Đông" vì mang định kiến văn hoá.
- Bảng phân loại của Hội những người chế nước hoa Pháp (Société Française des Parfumeurs) chia thành bảy họ: cam chanh (hespéridé), hoa, dương xỉ (fougère), chypre, gỗ, hổ phách và da thuộc, kèm nhiều nhánh con.
Bài này đi theo bảy họ của Pháp vì chúng gắn với những cột mốc lịch sử dễ nhớ, sau đó đối chiếu với bốn họ lớn của bánh xe.
Bảy họ mùi: mỗi họ một gương mặt
| Họ | Cảm giác | Nguyên liệu tiêu biểu | Gần gũi với người Việt |
|---|---|---|---|
| Cam chanh | Tươi, sáng, nhanh tàn | Bergamot, chanh, cam, quýt, bưởi | Vỏ quýt bóc tay, lá chanh vò |
| Hoa | Mềm, ngọt, nữ tính hoặc trong trẻo | Hoa hồng, hoa nhài, huệ, ngọc lan tây, hoa cam | Hoa bưởi, hoa nhài, hoa ngọc lan |
| Dương xỉ (fougère) | Xanh, sạch, hơi ngọt cỏ khô | Oải hương, coumarin, rêu sồi, phong lữ | Mùi cỏ khô, mùi rơm phơi |
| Chypre | Sang, khô, có chiều sâu | Bergamot, nhựa labdanum, rêu sồi, hoắc hương | Ít gặp trong đời thường |
| Gỗ | Khô, ấm, điềm | Đàn hương, tuyết tùng, cỏ hương bài, hoắc hương | Mùi gỗ mới bào, mùi rễ hương bài |
| Hổ phách | Ấm, ngọt, đậm, quyến rũ | Vani, nhựa benzoin, labdanum, quế, hồi | Mùi quế hồi, mùi nhựa cánh kiến |
| Da thuộc | Khô, khói, hơi đắng | Nhựa bạch dương, hợp chất quinoline, hương khói | Mùi yên xe da mới, mùi khói bếp |
Cam chanh: họ cổ nhất trong chai cồn
Nước hoa pha cồn thời đầu ở châu Âu phần lớn thuộc họ này, tiêu biểu là các loại "nước Cologne" từ thế kỷ 18 với cam bergamot, chanh, hoa cam. Tinh dầu cam chanh lấy từ vỏ bằng ép lạnh, giàu limonene, bay rất nhanh. Vì vậy họ cam chanh thường cho cảm giác sảng khoái nhưng ít lưu. Nhà pha chế hay "neo" chúng bằng một nền gỗ hoặc xạ hương nhẹ.
Hoa: họ lớn nhất
Họ hoa có nhiều nhánh nhất: hoa đơn (một loài hoa làm chủ, như hồng hay nhài), bó hoa (nhiều loài trộn), hoa trắng (nhài, huệ, ngọc lan tây, nồng và ngọt), hoa có aldehyde (mùi "bột phấn", "xà phòng sang" nhờ các aldehyde mạch dài). Nhiều mùi hoa không lấy được từ chính bông hoa, như linh lan, tử đinh hương, mẫu đơn; nhà pha chế dựng lại bằng phân tử tổng hợp.
Dương xỉ: cái tên của một chai nước hoa
Dương xỉ thật gần như không có mùi đáng kể. Tên họ này lấy từ chai Fougère Royale ra đời năm 1882, một trong những nước hoa đầu tiên dùng phân tử tổng hợp: coumarin, chất có mùi cỏ khô, hạnh nhân, được William Perkin tổng hợp năm 1868. Công thức "oải hương, coumarin, rêu sồi" từ đó thành khung xương của rất nhiều mùi nam giới, kể cả mùi của nhiều loại kem cạo râu, xà phòng nam.
Chypre: tên một hòn đảo
Chypre là tên tiếng Pháp của đảo Síp. Năm 1917, François Coty ra mắt chai Chypre với bộ ba bergamot, nhựa labdanum và rêu sồi, tạo nên một khuôn mùi khô, sâu, sang được hàng trăm chai đời sau noi theo. Từ đầu thế kỷ 21, rêu sồi tự nhiên bị giới hạn chặt, trước theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Hương liệu Quốc tế (IFRA), sau theo cả quy định mỹ phẩm của Liên minh châu Âu, vì chứa atranol và chloroatranol, hai chất gây dị ứng tiếp xúc mạnh. Các mùi chypre ngày nay phải dùng rêu sồi đã xử lý loại bỏ hai chất này hoặc thay bằng hợp âm tổng hợp, nên "chypre hiện đại" khác khá xa chypre cổ.
Gỗ, hổ phách, da thuộc
Họ gỗ dựa vào các nguyên liệu bay chậm như đàn hương, tuyết tùng, cỏ hương bài (vetiver, loại cỏ mà Việt Nam trồng nhiều để chống sạt lở đê kè). Họ hổ phách không lấy mùi từ hổ phách thật (nhựa cây hoá thạch, gần như không mùi) mà từ hợp âm ấm ngọt của nhựa labdanum, vani và benzoin. Họ da thuộc dựa vào mùi khói, nhựa bạch dương, gợi nhớ những đôi găng da thuộc tẩm hương thời xưa.
Bốn họ lớn của bánh xe và các nhánh hiện đại
Bánh xe của Edwards gom lại thành bốn nhóm lớn, mỗi nhóm có ba bốn nhánh:
- Thơm mát (Fresh): cam chanh, nước (aquatic), xanh (lá cây vò), thảo mộc thơm.
- Hoa (Floral): hoa, hoa mềm (có phấn, xạ hương), hoa hổ phách.
- Hổ phách (Amber): hổ phách mềm, hổ phách, gỗ hổ phách.
- Gỗ (Woody): gỗ, rêu, gỗ khô (da thuộc, khói).
Hai nhánh ra đời muộn đáng biết. Nhánh nước (aquatic, ozonic) bùng nổ cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990 nhờ một phân tử có tên thương mại Calone, tổng hợp từ những năm 1960, mùi dưa hấu và gió biển. Nhánh ngọt kiểu đồ ăn (gourmand) thường được tính mốc từ năm 1992, khi một chai nước hoa dùng liều lớn ethyl maltol, mùi kẹo đường cháy, vani, sô cô la thành công lớn. Gourmand thường được xếp vào vùng giáp ranh hổ phách.
Tự tìm ra họ mùi mình thích: bài tập trong căn bếp
Không cần mua chai nước hoa nào, bạn có thể tập nhận họ mùi bằng đồ trong nhà. Chuẩn bị bảy chén nhỏ hoặc bảy lọ có nắp:
- Cam chanh: vỏ quýt hoặc vỏ chanh tươi, bóc ngay trước khi ngửi.
- Hoa: vài bông nhài, hoa bưởi hoặc cánh hồng.
- Thảo mộc xanh: lá húng, lá bạc hà vò nhẹ.
- Dương xỉ kiểu Việt: một nắm cỏ khô hoặc rơm phơi khô sạch.
- Gỗ: phoi bào gỗ thông, một mẩu bút chì gỗ mới gọt.
- Hổ phách: một thanh quế, một bông hồi, một chút đường vani.
- Khói: vài lá chè đã sao khô, hoặc mẩu than củi nguội.
Ngửi lần lượt, cho mỗi chén điểm thích từ 1 đến 5, rồi ghi một chữ mô tả cảm giác. Họ nào được điểm cao nhất là gợi ý tốt để bắt đầu tìm hiểu nước hoa hay tinh dầu. Lưu ý: chỉ ngửi nguyên liệu khô, tươi; không xông tinh dầu đậm đặc lên mặt, không để trẻ nhỏ tự mở các lọ tinh dầu trong nhà.
Họ mùi và khí hậu, hoàn cảnh
Không có họ mùi đúng hay sai, nhưng có những cặp hợp hơn:
- Trời nóng ẩm làm mùi lan mạnh và bay nhanh. Họ cam chanh, xanh, nước thường dễ chịu hơn vào mùa hè; họ hổ phách đậm dễ thành nặng nề trong không gian kín.
- Văn phòng, phòng máy lạnh kín, xe khách: mùi mạnh dễ làm người bên cạnh khó chịu, thậm chí khó thở với người hen suyễn. Nên chọn mùi nhẹ, dùng ít.
- Mùa đông khô lạnh ở miền Bắc, mùi bay chậm hơn, họ gỗ và hổ phách nhẹ thường hợp.
Góc nhìn hôm nay: ngôn ngữ chung cho cái mũi
Bảng họ mùi không phải chân lý, nó là một bộ từ vựng. Giá trị của nó nằm ở chỗ biến cảm giác mơ hồ thành câu nói được: "mình thích họ gỗ, nhánh khô", "chai này thiên về hoa trắng". Khi đã có từ, ta so sánh được, nhớ được, và tránh được việc mua nhầm chỉ vì một lời quảng cáo hay.
Muốn đi tiếp, bạn có thể tìm đọc các ấn phẩm hằng năm phân loại nước hoa theo bánh xe của Michael Edwards, hoặc các giáo trình nhập môn về hương liệu có phần phân loại. Với người làm tinh dầu, việc tự xếp các loại tinh dầu cây Việt như sả, tràm, quế, hồi, hương nhu vào bảy họ trên cũng là một bài luyện mũi rất tốt.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu họ mùi hương trong nước hoa?
Tuỳ cách chia. Bảng phân loại của Hội những người chế nước hoa Pháp có bảy họ: cam chanh, hoa, dương xỉ, chypre, gỗ, hổ phách và da thuộc. Bánh xe mùi hương của Michael Edwards gom thành bốn họ lớn là thơm mát, hoa, hổ phách và gỗ, mỗi họ chia nhiều nhánh.
Mùi hương chypre là gì?
Chypre là họ mùi dựng trên bộ ba cam bergamot, nhựa labdanum và rêu sồi, tạo cảm giác khô, sâu và sang. Tên gọi lấy từ chai nước hoa Chypre của François Coty năm 1917, đặt theo tên tiếng Pháp của đảo Síp.
Mùi fougère là mùi gì?
Fougère nghĩa là dương xỉ nhưng không lấy mùi từ dương xỉ. Đây là họ mùi xanh, sạch, hơi ngọt cỏ khô, dựng từ oải hương, coumarin và rêu sồi, bắt nguồn từ chai Fougère Royale năm 1882. Nhiều mùi xà phòng và kem cạo râu nam thuộc họ này.
Vì sao không còn gọi họ mùi phương Đông?
Ngành nước hoa những năm gần đây chuyển dần sang gọi là họ hổ phách (amber) vì chữ "phương Đông" mang cái nhìn khuôn mẫu về văn hoá châu Á và Trung Đông. Nội dung của họ không đổi: mùi ấm, ngọt, đậm từ vani, nhựa thơm và gia vị.
Làm sao biết mình hợp họ mùi nào?
Cách đơn giản là ngửi các nguyên liệu đại diện cho từng họ ngay trong bếp như vỏ quýt, hoa nhài, lá bạc hà, gỗ thông, quế hồi, rồi chấm điểm mức thích. Sau đó thử nước hoa hay tinh dầu thuộc họ được điểm cao nhất, trên giấy thử trước rồi mới trên da.
