Cây tràm và rừng tràm: từ rừng ngập phèn U Minh tới đồi tràm gió miền Trung

Cây tràm ở Việt Nam, cả tràm rừng ngập U Minh lẫn tràm gió trên đồi cát miền Trung, phần lớn được các tài liệu thực vật xếp vào cùng một loài: Melaleuca cajuputi, họ sim (Myrtaceae). Một cây, hai cảnh sống: ở Nam Bộ nó đứng giữa đầm lầy ngập nước phèn, ở Huế và Quảng Trị nó mọc thành bụi thấp trên đất cát bạc màu. Lá của nó cho tinh dầu giàu 1,8-cineol, nguồn của dầu tràm quen thuộc trong nhà người Việt.

Tràm là cây gì: họ sim, chi Melaleuca

Chi Melaleuca có khoảng ba trăm loài, phần lớn ở Úc, một số ít lan ra New Guinea và Đông Nam Á. Nó cùng họ sim với ổi, sim, đinh hương, khuynh diệp (bạch đàn). Dấu hiệu chung của họ này là lá có túi tinh dầu: soi lá tràm lên nắng, bạn thấy những chấm trong li ti giống lá ổi, lá bưởi.

Tràm Việt Nam có ba đặc điểm dễ nhận:

• Vỏ thân nhiều lớp mỏng như giấy, màu trắng xám, bong từng mảng. Tiếng Anh gọi chi này là "paperbark", nghĩa là vỏ giấy.
• Lá hình mác hẹp, dày, có ba đến năm gân chạy dọc song song, vò lên mùi hăng mát.
• Hoa trắng hình bàn chải chai, nhị dài xếp quanh cành, sau thành những quả nang gỗ nhỏ bám chặt dọc cành nhiều năm.

Về tên khoa học, phần lớn tài liệu trong nước ghi Melaleuca cajuputi; sách cũ có khi ghi Melaleuca leucadendra, một loài gần gũi ở Úc. Trong bản chỉnh lý chi Melaleuca cuối thập niên 1990, các quần thể ở Đông Nam Á lục địa thường được xếp vào phân loài cumingiana của M. cajuputi.

Ba cây hay bị gọi là "tràm" mà không phải một

Nhầm giữa dầu tràm và tinh dầu tràm trà là chuyện hay gặp khi đọc nhãn. Hai thứ cùng chi, mùi đều hăng mát nhưng thành phần chính khác nhau, và tài liệu an toàn của chúng không thay thế cho nhau được.

Rừng tràm ngập phèn: U Minh, Tràm Chim, Trà Sư

Cây chịu được nơi cây khác bỏ cuộc

Đồng bằng sông Cửu Long có những vùng đất phèn: đất chứa khoáng pyrit, khi bị phơi ra không khí sẽ sinh axit sulfuric, nước có thể chua tới mức pH xuống dưới 4. Thêm vào đó là ngập nước nhiều tháng mỗi năm. Rất ít cây gỗ chịu nổi tổ hợp này. Tràm là một trong số đó, và vì vậy nó trở thành cây chủ của cả một kiểu rừng riêng.

Những khu rừng tràm còn lại

• U Minh Hạ ở Cà Mau và U Minh Thượng ở vùng nay thuộc tỉnh An Giang (trước thuộc Kiên Giang): hai khối rừng tràm lớn trên nền than bùn, đều có vườn quốc gia.
• Tràm Chim ở Đồng Tháp: vùng ngập Đồng Tháp Mười, nơi sếu đầu đỏ từng về kiếm ăn mùa khô; được công nhận là khu Ramsar năm 2012.
• Trà Sư ở An Giang: rừng tràm ngập nước, nổi tiếng với cảnh đi xuồng giữa lớp bèo phủ kín mặt nước.
• Láng Sen ở vùng Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh: đất ngập nước có tràm xen đồng cỏ.

Than bùn và lửa

Dưới rừng U Minh là lớp than bùn, tích tụ từ xác thực vật hàng nghìn năm trong điều kiện ngập nước. Mùa khô, khi mực nước hạ, than bùn khô có thể cháy âm ỉ dưới mặt đất rất khó dập. Đợt cháy lớn năm 2002 đã thiêu hàng nghìn hecta rừng tràm ở cả U Minh Thượng và U Minh Hạ. Từ đó, việc giữ nước trong rừng mùa khô trở thành bài toán quản lý chính, và cũng là bài toán khó, vì giữ nước quá nhiều lại làm tràm non chết ngập.

Mật ong và nghề gác kèo

Rừng tràm nở hoa là nguồn mật cho ong khoái (Apis dorsata), loài ong rừng làm tổ lộ thiên. Người U Minh có nghề gác kèo: đặt những cây sào nghiêng ở độ cao, hướng phù hợp trong rừng để ong về làm tổ, rồi thu mật mà không phá đàn. Nghề gác kèo ong ở U Minh Hạ đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Gỗ tràm thẳng, chịu nước tốt, xưa được dùng làm "cừ tràm" đóng xuống nền đất yếu để gia cố móng nhà ở đồng bằng, trước khi cọc bê tông thay thế dần.

Tràm gió miền Trung: cây của đất cát

Đi dọc vùng cát nội đồng ở thành phố Huế và tỉnh Quảng Trị, bạn gặp tràm ở dạng khác hẳn: bụi thấp ngang ngực, mọc trên đồi cát trắng, gió thổi qua lá xao xác. Người địa phương gọi là tràm gió. Ở đây tràm hiếm khi được để lớn thành cây gỗ, vì người dân cắt cành lá đều đặn để cất dầu, cây cứ thế đâm chồi từ gốc.

Đất cát nghèo dinh dưỡng, nắng gió mạnh, mùa khô gay gắt, mùa mưa lại ngập úng cục bộ. Tràm chịu được cả hai thái cực này, nên nó là một trong số ít cây cho thu nhập trên đất cát bạc màu. Nghề nấu dầu tràm ở Huế, với lò cất truyền thống và thương hiệu dầu tràm đi khắp nước, là một câu chuyện nghề đáng kể riêng.

Tinh dầu tràm: thành phần và cách hiểu đúng

Tinh dầu cất từ lá và cành non tràm, gọi chung là dầu cajeput, có thành phần chính là 1,8-cineol (eucalyptol), cùng các chất như α-terpineol, limonen, β-caryophyllen. Tỉ lệ cineol khác nhau rõ theo nguồn lá, mùa và cách cất; dầu đã tinh chế để đạt chuẩn thường có cineol chiếm phần lớn. Đây cũng là chất làm nên mùi chính của dầu khuynh diệp, nên hai loại dầu có mùi khá gần nhau.

Cineol cho cảm giác thông thoáng mũi khi ngửi. Nhưng chính chất này cũng là lý do cần thận trọng với trẻ nhỏ: các khuyến cáo an toàn tinh dầu quốc tế khuyên không dùng tinh dầu giàu cineol gần mặt, gần mũi trẻ nhỏ, vì có thể gây co thắt đường thở. Thói quen bôi dầu tràm lên ngực, gan bàn chân trẻ sơ sinh cần được hỏi lại bác sĩ nhi, nhất là với trẻ dưới 2 tuổi và trẻ có tiền sử hen, co giật. Dầu tràm không được uống, và phải để xa tầm tay trẻ.

Góc nhìn hôm nay: đi xem rừng tràm và đọc nhãn dầu tràm

• Xem rừng tràm ngập: mùa nước nổi (khoảng tháng 9 tới tháng 11) là lúc rừng Trà Sư, Tràm Chim đẹp nhất với mặt nước rộng. Mùa khô thì dễ thấy chim. Ở U Minh, nên đi theo lối mở cho khách, tuyệt đối không đốt lửa, không vứt tàn thuốc trong rừng mùa khô.
• Xem đồi tràm gió: vùng cát phía bắc Huế giáp Quảng Trị là nơi thấy rõ tràm bụi thấp trên cát trắng.
• Đọc nhãn dầu tràm: tìm tên khoa học Melaleuca cajuputi, bộ phận cất (lá), phương pháp (chưng cất hơi nước), nơi sản xuất. Nếu nhãn ghi "tea tree" hay Melaleuca alternifolia, đó là sản phẩm khác.
• Phép thử với lá: hái một lá tràm và một lá ổi, soi lên nắng. Cả hai đều lấm chấm túi dầu, vì cùng họ sim. Vò ngửi, bạn sẽ thấy hai mùi khác hẳn nhau dù kho dầu giống nhau.