Họ hoa môi, tên khoa học Lamiaceae (tên cũ Labiatae), là họ thực vật chứa phần lớn rau thơm và cây tinh dầu quen thuộc: bạc hà, húng quế, tía tô, kinh giới, hương nhu, húng chanh, oải hương, hương thảo, hoắc hương. Chúng cùng một nhà vì chung mấy dấu hiệu dễ nhận: thân vuông, lá mọc đối, hoa có hai "môi" và mặt lá phủ lông tuyến chứa tinh dầu. Nhận ra được họ này, bạn đã nhận ra được nửa vườn rau thơm.
Bốn dấu hiệu nhận ra một cây họ hoa môi
Họ hoa môi là một họ lớn, theo các tổng hợp phân loại gần đây có khoảng 230 chi và hơn 7.000 loài, phân bố khắp thế giới nhưng đậm đặc nhất ở vùng Địa Trung Hải và vùng nhiệt đới châu Á. Dù đông như vậy, phần lớn cây trong họ có chung một bộ nhận dạng mà người không học thực vật cũng kiểm được bằng tay.
- Thân vuông: lăn một cành bạc hà hay tía tô giữa hai ngón tay, bạn sẽ thấy bốn cạnh rõ, không tròn như cành ớt hay cành cà.
- Lá mọc đối chéo chữ thập: mỗi đốt có hai lá đối diện nhau, đốt kế tiếp xoay 90 độ. Nhìn từ trên xuống, cây giống một chữ thập xếp chồng.
- Hoa hai môi: tràng hoa dính thành ống, miệng ống xẻ thành môi trên và môi dưới như cái miệng hé mở. Môi dưới thường là "bãi đáp" cho ong. Chữ labium trong tiếng La-tinh nghĩa là môi, từ đó có tên Labiatae và tên Việt "hoa môi".
- Bốn hạt nhỏ: sau khi hoa tàn, đáy đài hoa chứa bốn quả hạch con. Đó là lý do hạt é (hạt húng quế) và hạt tía tô nhỏ li ti.
Không phải cây thân vuông nào cũng thuộc họ này, và có vài cây trong họ thân không vuông rõ. Nhưng khi đủ cả thân vuông, lá đối, hoa hai môi và lá thơm khi vò, khả năng rất cao bạn đang cầm một cây Lamiaceae.
Lông tuyến: nhà máy tinh dầu ngay trên mặt lá
Điểm làm họ hoa môi thành "họ của rau thơm" là lông tuyến dạng khiên. Mỗi lông tuyến là một nhúm tế bào tiết xếp thành đĩa, ở bạc hà thường là tám tế bào. Các tế bào này đẩy tinh dầu ra ngoài, dầu tích lại dưới lớp cutin như một bọng nước bóng. Soi mặt dưới lá bằng kính lúp, bạn thấy các hạt tròn óng ánh ấy rải đều.
Vì kho dầu nằm phơi ngoài mặt lá, cây họ hoa môi có ba đặc tính mà người trồng và người cất dầu cần nhớ:
- Chạm nhẹ là thơm, nên giẫm lên thảm kinh giới tây hay quệt qua khóm hương thảo là đủ bung mùi.
- Lá dễ mất mùi khi bị dập, vò hoặc phơi nắng gắt, vì bọng dầu vỡ và bay hơi trước khi kịp dùng.
- Tinh dầu ra nhanh khi chưng cất, thường không cần băm nhỏ như gừng hay quế.
Những chi quen trong vườn Việt
| Tên Việt | Tên khoa học | Hợp chất mùi nổi bật | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bạc hà Á | Mentha arvensis | Menthol rất cao | Nguồn menthol tự nhiên chính của thế giới |
| Bạc hà cay (peppermint) | Mentha × piperita | Menthol, menthon | Cây lai, thường nhân bằng thân bò |
| Bạc hà lục (spearmint) | Mentha spicata | Carvon | Mùi kẹo cao su "xanh", ít mát lạnh |
| Húng quế | Ocimum basilicum | Linalool, methyl chavicol, eugenol tuỳ giống | Hạt là hạt é |
| Hương nhu tía | Ocimum tenuiflorum | Eugenol | Tên khác: é tía, tulsi |
| Hương nhu trắng | Ocimum gratissimum | Eugenol, thymol tuỳ nguồn | Cây bụi cao tới 1–2 m |
| Tía tô | Perilla frutescens | Perillaldehyd | Có dạng lá tía và lá xanh |
| Kinh giới | Elsholtzia ciliata | Elsholtzia ceton | Khác kinh giới tây Origanum |
| Húng chanh | Coleus amboinicus (trước đây Plectranthus amboinicus) | Carvacrol, thymol | Lá dày mọng, phủ lông mịn |
| Oải hương | Lavandula angustifolia | Linalool, linalyl acetat | Gốc Địa Trung Hải |
| Hương thảo | Salvia rosmarinus (trước đây Rosmarinus officinalis) | 1,8-cineol, long não, α-pinen | Đổi chi từ năm 2017 |
| Hoắc hương | Pogostemon cablin | Patchoulol | Tinh dầu "patchouli", nốt gỗ đất |
Tên khoa học trong bảng theo cách xếp đang được các cơ sở dữ liệu thực vật lớn dùng; sách cũ ở Việt Nam có thể vẫn ghi tên cũ. Riêng tên Việt thì rất loạn theo vùng: "húng lủi", "húng Láng", "húng cây" ở nơi này nơi khác chỉ những dạng bạc hà khác nhau, và các nhà phân loại vẫn còn bàn chúng thuộc loài hay dạng lai nào trong chi Mentha. Khi mua giống hay mua tinh dầu, tên khoa học đáng tin hơn tên chợ.
Một nhà, nhiều mùi: cùng họ mà khác nhau thế nào
Menthol, carvon và chuyện tay trái tay phải
Bạc hà cay mát lạnh vì menthol kích hoạt thụ thể cảm lạnh TRPM8 ở da và niêm mạc, cùng thụ thể báo cho não khi ta chạm vào vật lạnh. Bạc hà lục ít mát vì thành phần chính là carvon, không phải menthol. Chuyện thú vị là carvon có hai dạng là ảnh gương của nhau: dạng R-carvon cho mùi bạc hà lục, dạng S-carvon cho mùi hạt thì là Ba Tư (caraway). Cùng công thức, chỉ khác "tay trái tay phải", mà mũi người phân biệt được.
Húng quế không chỉ có một mùi
Húng quế lá xanh kiểu Ý thường giàu linalool, mùi hoa nhẹ. Húng quế Việt, húng Thái thân tía thường đậm methyl chavicol (còn gọi estragol), mùi hồi ngọt. Hương nhu tía lại đậm eugenol, gần mùi đinh hương. Đó là ví dụ sống động của khái niệm chemotype: cùng chi, thậm chí cùng loài, hồ sơ hoá học khác hẳn.
Oải hương và hương thảo: hai người Địa Trung Hải
Oải hương thật (L. angustifolia) giàu linalool và linalyl acetat, mùi ngọt mềm. Các loài oải hương khác như L. stoechas lại nhiều long não và fenchon, mùi hăng hơn. Hương thảo nổi bật cineol và long não, mùi mát, sắc. Cả hai thích nắng gắt, đất khô thoát nước, không ưa cái nóng ẩm kéo dài của đồng bằng Việt Nam.
Ranh giới họ đã dịch chuyển
Từ cuối thế kỷ 20, phân loại học dựa trên ADN (hệ thống APG) đã vẽ lại ranh giới giữa họ hoa môi và họ cỏ roi ngựa (Verbenaceae). Một số chi trước đây xếp vào họ cỏ roi ngựa đã chuyển sang Lamiaceae, trong đó có Vitex (đẻn, mạn kinh), Clerodendrum (mò, ngọc nữ) và Callicarpa (tử châu). Ngược lại, lá chanh roi (lemon verbena, Aloysia citrodora) vẫn ở họ cỏ roi ngựa dù mùi chanh của nó dễ khiến người ta tưởng là họ hoa môi.
Bài học từ đây: mùi thơm không phải tiêu chí phân loại. Sả có mùi chanh nhưng là họ lúa (Poaceae). Lá chanh có mùi chanh vì cùng họ cam quýt. Húng chanh có tên "chanh" nhưng mùi lại gần cỏ xạ hương hơn.
Họ hoa môi trong ngành tinh dầu
Nếu xếp các loại tinh dầu buôn bán nhiều nhất thế giới theo khối lượng, họ hoa môi chiếm nhiều chỗ: tinh dầu bạc hà Á (nguồn menthol), bạc hà cay, bạc hà lục, oải hương và lavandin, hoắc hương, hương thảo, xô thơm. Lý do kỹ thuật đơn giản: lá và ngọn hoa cho dầu ra nhanh bằng chưng cất hơi nước, thu hoạch cơ giới được, cây mọc lại sau khi cắt.
Ở Việt Nam, bạc hà từng được trồng lấy tinh dầu ở một số tỉnh phía Bắc trong nửa sau thế kỷ 20, và hoắc hương được trồng rải rác. Quy mô hiện nay nhỏ hơn nhiều so với sả, tràm, quế, hồi. Một trường hợp hay gây nhầm: mật ong bạc hà nổi tiếng ở cao nguyên đá Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) lấy từ hoa một cây mọc hoang mà người địa phương gọi là bạc hà. Nhiều tài liệu thực vật xác định cây này thuộc chi Elsholtzia, cùng chi với kinh giới, chứ không phải bạc hà Mentha. Dù vậy, nó vẫn là một thành viên của họ hoa môi.
Góc nhìn hôm nay: tập nhận họ hoa môi bằng tay và mũi
Lần tới đi chợ hay ra vườn, thử làm một bài nhận dạng nhỏ. Lấy năm loại rau thơm: bạc hà, húng quế, tía tô, kinh giới, ngò gai. Với mỗi cây, lăn thân giữa hai ngón tay, nhìn cách xếp lá, rồi vò một lá ngửi. Bốn cây đầu sẽ cho thân vuông và lá đối; ngò gai thuộc họ hoa tán, lá mọc thành hoa thị sát đất, sẽ lộ ra ngay là "người ngoài".
Mấy lưu ý khi chăm và dùng cây họ hoa môi:
- Bạc hà lan bằng thân bò và thân ngầm, trồng chung bồn sẽ lấn hết cây khác. Trồng chậu riêng.
- Ngắt ngọn đều tay để cây đâm nhánh, lá nhiều hơn và chậm ra hoa.
- Tinh dầu bạc hà, hương thảo giàu menthol hoặc cineol không thoa gần mặt trẻ nhỏ; với trẻ dưới 2 tuổi, người hen suyễn, cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ tinh dầu nào.
- Hạt é ngâm nước phồng nhanh; trẻ nhỏ ăn phải hạt chưa ngâm kỹ có nguy cơ hóc, cần ngâm nở hoàn toàn.
Muốn xem nhiều cây trong họ cạnh nhau, các vườn cây thuốc của trường đại học dược và viện dược liệu thường trồng theo họ, có bảng tên khoa học. Sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi và bộ "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ là hai nguồn tra cứu tên cây quen thuộc của người học thực vật Việt.
Câu hỏi thường gặp
Họ hoa môi gồm những cây gì?
Họ hoa môi (Lamiaceae) gồm bạc hà, húng quế, hương nhu, tía tô, kinh giới, húng chanh, oải hương, hương thảo, hoắc hương, xô thơm, cỏ xạ hương và hàng nghìn loài khác. Đây là họ chứa nhiều rau thơm và cây tinh dầu nhất.
Làm sao nhận biết cây họ hoa môi?
Kiểm bốn dấu hiệu: thân vuông có bốn cạnh, lá mọc đối chéo chữ thập, hoa hình ống có hai môi, và lá có mùi thơm khi vò. Đủ cả bốn thì gần như chắc chắn là cây họ hoa môi.
Bạc hà và húng lủi có phải một cây không?
Cả hai đều thuộc chi bạc hà Mentha, nhưng "húng lủi" là tên dân gian chỉ một vài dạng bạc hà lá nhỏ, và các nhà phân loại vẫn còn bàn chúng thuộc loài hay dạng lai nào. Khi cần chính xác, hãy dựa vào tên khoa học.
Vì sao bạc hà có cảm giác mát lạnh?
Menthol trong bạc hà kích hoạt thụ thể cảm lạnh TRPM8 ở da và niêm mạc, khiến não nhận tín hiệu "lạnh" dù nhiệt độ không đổi. Bạc hà lục ít mát hơn vì thành phần chính là carvon chứ không phải menthol.
Sả có thuộc họ hoa môi không?
Không. Sả thuộc họ lúa (Poaceae), thân tròn, lá dài như lá lúa. Mùi chanh của sả đến từ citral, nhưng mùi không phải là tiêu chí xếp họ.
