Sả, bạc hà, hương nhu và húng chanh đều trồng chậu được ở ban công, miễn là có ít nhất bốn đến sáu giờ nắng mỗi ngày, chậu đủ sâu và đất thoát nước tốt. Mỗi cây có một điểm yếu riêng: sả cần chậu sâu và nhiều nắng, bạc hà sợ nắng chiều gắt và hay lấn chậu, hương nhu lên cao nhanh, húng chanh sợ úng. Nắm được bốn điểm yếu này là đủ để có một góc cây thơm khoẻ, lá đậm mùi.
Đọc ban công trước khi mua cây
Cây thơm làm tinh dầu nhiều hay ít phụ thuộc trước hết vào ánh sáng. Lá phơi đủ nắng thường dày hơn, nhiều lông tuyến hơn và thơm hơn lá trong râm. Vì vậy việc đầu tiên không phải là chọn cây, mà là đo ban công nhà mình.
- Đếm giờ nắng trực tiếp: một ngày nắng, cứ mỗi giờ ra xem chỗ định đặt chậu có ánh nắng chiếu thẳng không. Dưới 3 giờ là râm, 3–5 giờ là nắng vừa, trên 6 giờ là nắng đầy.
- Hướng: ban công hướng đông có nắng sáng dịu, hợp nhiều cây thơm. Hướng tây nắng chiều gắt, tường hắt nóng; bạc hà dễ cháy lá. Hướng bắc ở miền Bắc thường thiếu nắng mùa đông.
- Gió: căn hộ tầng cao gió mạnh làm chậu khô nhanh gấp đôi, cây cao như sả, hương nhu dễ đổ. Cần chậu nặng, đặt sát tường hoặc buộc cọc.
- Thoát nước: nước tưới chảy đi đâu? Có khay hứng không? Nước nhỏ xuống ban công nhà dưới là chuyện hàng xóm phàn nàn nhiều nhất.
Đất, chậu và nước: ba thứ quyết định rễ
Hỗn hợp đất
Đất vườn nguyên chất cho vào chậu thường bị nén chặt sau vài tuần tưới, rễ thiếu khí. Một hỗn hợp dễ làm là trộn theo thể tích khoảng một phần đất thịt hoặc đất sạch đóng bao, một phần xơ dừa đã xử lý chát, một phần trấu hun hoặc đá perlite, thêm một nắm phân hữu cơ hoai mục. Húng chanh và oải hương thích hỗn hợp tơi, thoát nước hơn; bạc hà chịu được đất giữ ẩm hơn.
Chậu
Chậu nào cũng phải có lỗ thoát nước. Lót đáy một lớp sỏi hoặc mảnh xốp không thay được lỗ thoát nước; nó chỉ đẩy vùng đất ướt sũng lên cao hơn. Chậu nhựa nhẹ, giữ ẩm lâu, hợp ban công gió. Chậu đất nung thoáng, khô nhanh, hợp húng chanh. Chậu treo phải có móc chịu lực và không treo ra ngoài lan can.
Tưới
Cách thử đơn giản nhất là cắm ngón tay xuống đất khoảng hai đốt. Còn ẩm thì chưa tưới; khô thì tưới đẫm tới khi nước chảy ra lỗ đáy. Tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Mùa hè ở ban công nắng, chậu nhỏ có thể phải tưới mỗi ngày; mùa nồm ẩm miền Bắc có khi ba bốn ngày mới cần tưới một lần.
Bốn cây thơm cho ban công: bảng so nhanh
| Cây | Nắng cần | Chậu tối thiểu | Nhân giống dễ nhất | Điểm yếu |
|---|---|---|---|---|
| Sả (Cymbopogon) | Nắng đầy, 6 giờ trở lên | Sâu 30 cm, rộng 30 cm cho một khóm | Tách khóm, hoặc cây sả chợ còn gốc ngâm nước | Thiếu nắng thì lá mềm, nhạt mùi |
| Bạc hà (Mentha) | Nắng sáng, râm chiều | Rộng hơn sâu, 20–25 cm | Giâm cành trong cốc nước | Lan kín chậu, cháy lá nắng chiều |
| Hương nhu (Ocimum) | Nắng đầy | Sâu 25–30 cm | Gieo hạt hoặc giâm cành | Cao nhanh, ra hoa sớm nếu không ngắt |
| Húng chanh (Coleus amboinicus) | Nắng vừa đến đầy | 15–20 cm | Giâm cành, để se mặt cắt | Úng rễ, sợ rét |
Sả: cây cần chậu sâu nhất
Sả thuộc họ lúa, mọc thành khóm, rễ chùm ăn sâu. Cách nhanh nhất là mua một bó sả ngoài chợ còn nguyên phần gốc trắng, cắt bớt lá, cắm gốc vào cốc nước đặt chỗ sáng. Sau khoảng một đến hai tuần, gốc ra rễ trắng thì trồng xuống chậu, mỗi chậu 3–5 nhánh.
Sả cần nắng nhiều nhất trong bốn cây. Thiếu nắng, lá dài mềm, gốc nhỏ và mùi nhạt hẳn. Cắt lá khi cây đã cao trên nửa mét, chừa lại khoảng một gang tay từ gốc để cây đâm lá mới. Mép lá sả rất sắc, có thể cứa đứt tay; đeo găng khi cắt tỉa và đặt chậu xa chỗ trẻ con chạy qua.
Sả chanh (Cymbopogon citratus) là loại hay gặp ở chợ, cho lá thơm citral. Sả Java (Cymbopogon winterianus) trồng lấy tinh dầu citronellal, ít khi bán làm rau. Nếu mua cây giống ở vườn ươm, nên hỏi rõ tên.
Bạc hà: dễ sống, khó giữ trong khuôn khổ
Ngắt một ngọn bạc hà dài khoảng 10 cm, tuốt lá phần dưới, cắm vào cốc nước. Chỉ vài ngày đến một tuần là các đốt dưới nước nhú rễ. Bạc hà có thân bò lan trên mặt đất và thân ngầm dưới đất, nên trồng chung chậu với cây khác thì vài tháng sau chậu chỉ còn bạc hà. Chọn chậu rộng, nông vừa phải, trồng riêng.
Ở ban công hướng tây, che bớt nắng chiều bằng lưới hoặc dời chậu vào trong lúc 13–16 giờ mùa hè. Ngắt ngọn đều đặn để cây đâm nhánh; khi bắt đầu ra bông thì cắt bớt, cây sẽ mọc lứa lá mới. Sau một hai năm, khóm bạc hà trong chậu thường già, thân hoá gỗ, lá nhỏ. Lúc đó tách một phần còn khoẻ, thay đất mới.
Hương nhu và húng chanh: một cây cao, một cây mọng
Hương nhu
Hương nhu tía (Ocimum tenuiflorum) và hương nhu trắng (Ocimum gratissimum) đều là cây bụi, ngoài vườn có thể cao hơn một mét. Trong chậu, cách giữ cây gọn là ngắt ngọn ngay từ khi cây cao khoảng 20–25 cm, sau đó cứ mỗi nhánh dài thêm một gang thì ngắt tiếp. Cây sẽ thành bụi thấp, nhiều lá. Hương nhu ra hoa thành chùm dài; để hoa nở nhiều thì cây dồn sức nuôi hạt, lá thưa dần. Giữ một hai chùm lấy hạt, còn lại ngắt bỏ.
Húng chanh
Húng chanh có lá dày, mọng, phủ lông mịn, vò lên mùi hăng như cỏ xạ hương. Thân chứa nhiều nước nên giâm cành rất dễ: cắt đoạn ngọn dài 10–15 cm, để chỗ râm một ngày cho mặt cắt se lại, rồi cắm thẳng vào đất hơi ẩm. Điểm yếu là úng: chậu đọng nước vài ngày là gốc thối nhũn. Tưới ít hơn ba cây kia. Mùa đông miền Bắc, những đợt rét dưới khoảng 10 °C làm lá húng chanh thâm và rụng; nên kê chậu sát tường, che gió hoặc đưa vào trong nhà khi có rét đậm.
Sâu bệnh và chuyện bón phân
Bốn cây này ít sâu bệnh nhờ chính tinh dầu của chúng, nhưng ban công khô nóng lại là chỗ ưa thích của rệp và nhện đỏ.
- Rệp: cụm chấm xanh, đen dưới ngọn non. Xịt mạnh bằng vòi nước, ngắt bỏ ngọn bị nặng.
- Nhện đỏ: lá lấm tấm vàng, mặt dưới có tơ mảnh. Hay xuất hiện khi trời khô nóng. Phun sương mặt dưới lá, tăng độ ẩm quanh chậu.
- Sâu ăn lá: bắt bằng tay vào sáng sớm.
Vì lá cây thơm thường được ngắt để dùng, nên tránh thuốc bảo vệ thực vật hoá học. Nếu bắt buộc phải dùng chế phẩm nào, đọc kỹ thời gian cách ly trên nhãn.
Về phân, bón ít mà đều tốt hơn bón đậm. Người trồng có kinh nghiệm thường nhận thấy cây bón nhiều đạm cho lá to, xanh mướt nhưng mùi nhạt hơn. Các nghiên cứu về ảnh hưởng của phân bón lên hàm lượng tinh dầu cho kết quả khác nhau theo loài, nên coi đây là xu hướng thường gặp, không phải quy luật. Một nắm phân hữu cơ hoai mục mỗi tháng là đủ cho chậu cỡ vừa.
Góc nhìn hôm nay: an toàn cho ban công có trẻ nhỏ và thú cưng
- Không đặt chậu trên mặt lan can hay bờ tường ngoài. Một chậu đất rơi từ tầng cao là tai nạn chết người.
- Không kê chậu, ghế, kệ sát lan can để trẻ trèo lên được.
- Sả sắc mép lá; xương rồng, hoa hồng có gai. Xếp cây hiền như húng chanh, bạc hà ở tầm tay trẻ, cây sắc lên cao hoặc phía trong.
- Mèo, chó hay gặm lá; nếu nhà có thú cưng, hỏi bác sĩ thú y về những cây mình định trồng.
- Lá cây thơm hái về rửa sạch trước khi dùng, vì ban công thành phố bám nhiều bụi.
Muốn thêm ý tưởng, hãy đến một vườn ươm cây giống quanh nhà, hỏi người bán cây nào đang khoẻ theo mùa. Mua cây nhỏ, đặt thử ở ban công hai tuần, quan sát lá có đậm màu, đậm mùi không rồi mới mua thêm. Một cuốn sổ ghi ngày trồng, ngày ngắt, giờ nắng sẽ giúp mùa sau trồng giỏi hơn mùa trước.
Câu hỏi thường gặp
Ban công ít nắng trồng cây thơm gì được?
Ban công chỉ có ba đến bốn giờ nắng sáng vẫn trồng được bạc hà, húng chanh và tía tô, dù lá sẽ thưa và nhạt mùi hơn chỗ nắng đầy. Sả và hương nhu cần nắng nhiều, trồng chỗ râm thường yếu.
Trồng sả trong chậu cần chậu bao nhiêu?
Một khóm sả nên có chậu sâu và rộng tối thiểu khoảng 30 cm, có lỗ thoát nước. Chậu nông làm rễ chật, gốc nhỏ và cây nhanh già. Đặt chỗ có trên sáu giờ nắng mỗi ngày.
Vì sao bạc hà trồng chậu hay bị héo?
Nguyên nhân thường gặp là nắng chiều gắt hắt từ tường, chậu nhỏ khô quá nhanh, hoặc khóm đã già sau một hai năm. Che bớt nắng chiều, tưới đều và tách khóm thay đất định kỳ thường giúp cây hồi lại.
Húng chanh giâm cành thế nào?
Cắt đoạn ngọn dài 10–15 cm, để chỗ râm khoảng một ngày cho mặt cắt se lại, rồi cắm vào đất tơi hơi ẩm. Không tưới đẫm trong tuần đầu vì cành dễ thối. Thường sau một đến hai tuần cành ra rễ.
Có nên dùng thuốc trừ sâu cho cây thơm trồng chậu?
Nên tránh, vì lá thường được hái dùng ngay. Rệp và nhện đỏ thường xử lý được bằng xịt nước, tăng độ ẩm và ngắt bỏ phần bị nặng. Nếu buộc phải dùng chế phẩm nào, tuân thủ thời gian cách ly trên nhãn.
