Mất khứu giác: nguyên nhân thường gặp và cách tập luyện khứu giác

Mất khứu giác thường gặp nhất sau nhiễm virus đường hô hấp như cảm cúm, COVID-19, sau viêm mũi xoang kéo dài, chấn thương đầu, và do tuổi tác; ít hơn là do thuốc, hoá chất, hoặc là dấu hiệu sớm của một số bệnh thần kinh. Nguyên nhân chỉ bác sĩ xác định được qua thăm khám, nên giảm hoặc mất mùi kéo dài vài tuần thì nên đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng. Bên cạnh điều trị theo chỉ định, tập luyện khứu giác (ngửi có chủ đích vài mùi mạnh mỗi ngày trong nhiều tuần) là phương pháp đã được nghiên cứu và nhiều hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị cho mất mùi sau virus.

Các dạng rối loạn khứu giác

Không phải mọi rối loạn đều là "mất hết mùi". Bác sĩ thường phân biệt:

Loạn khứu giác hay xuất hiện trong giai đoạn hồi phục sau nhiễm virus, khi các tế bào thần kinh khứu giác mới đang mọc lại và kết nối chưa hoàn chỉnh. Nó gây khổ sở thật sự, nhiều người sụt cân vì thấy thức ăn ghê, nhưng ở không ít trường hợp nó giảm dần theo thời gian.

Những nguyên nhân thường gặp

Phần dưới đây chỉ để hiểu các khả năng, không dùng để tự chẩn đoán.

Sau nhiễm virus

Cảm lạnh, cúm và nhiều virus đường hô hấp khác có thể làm tổn thương biểu mô khứu giác ở trần hốc mũi. Đại dịch COVID-19 khiến hiện tượng này được biết tới rộng rãi: mất mùi đột ngột từng là một trong những dấu hiệu đặc trưng của bệnh, nhất là với các biến thể đầu. Phần lớn người bệnh hồi phục trong vài tuần, một bộ phận nhỏ hơn kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn.

Bệnh mũi xoang

Viêm mũi dị ứng, viêm mũi xoang mạn tính, polyp mũi làm phù nề niêm mạc, cản luồng khí đi lên vùng khứu giác. Kiểu mất mùi này thường dao động, tốt lên xấu đi theo đợt viêm, và có thể cải thiện khi bệnh nền được điều trị đúng.

Chấn thương đầu

Va đập mạnh có thể làm đứt các sợi thần kinh khứu giác mảnh đi qua xương sàng lên não. Mất mùi sau chấn thương đầu cần được khám, vì nó có thể đi kèm các tổn thương khác.

Tuổi tác

Khứu giác giảm dần theo tuổi, thường rõ hơn sau tuổi 60. Một khảo sát lớn ở Mỹ công bố năm 2002 ghi nhận hơn một nửa người từ 80 tuổi trở lên có suy giảm khứu giác. Nhiều người lớn tuổi không nhận ra mình đã ngửi kém, chỉ thấy "đồ ăn dạo này nhạt", rồi nêm mặn hơn.

Các nguyên nhân khác

• Hút thuốc lá lâu năm, tiếp xúc nghề nghiệp với một số hoá chất, dung môi.
• Một số thuốc. Một ví dụ được nhắc nhiều: năm 2009, cơ quan quản lý dược phẩm Mỹ cảnh báo người dùng ngừng một số loại thuốc xịt mũi chứa kẽm sau nhiều báo cáo mất khứu giác.
• Giảm khứu giác có thể xuất hiện sớm trong bệnh Parkinson và bệnh Alzheimer, có khi trước các triệu chứng khác nhiều năm. Nhưng giảm khứu giác đơn độc có rất nhiều nguyên nhân thông thường khác, tuyệt đối không tự suy ra mình mắc bệnh thần kinh.
• Một số rất ít người không có khứu giác từ khi sinh ra, đôi khi trong bệnh cảnh di truyền.

Khi nào cần đi khám ngay, khi nào khám sớm

Hãy đi khám khẩn nếu mất mùi đi kèm: chấn thương đầu, đau đầu dữ dội, yếu liệt tay chân, nói khó, méo miệng, lú lẫn, co giật, hoặc chảy dịch trong từ mũi sau va đập. Đây là những dấu hiệu cần cấp cứu, gọi 115.

Nên đi khám sớm (chuyên khoa Tai Mũi Họng) nếu:

• Mất hoặc giảm mùi kéo dài quá hai đến bốn tuần sau một đợt cảm cúm.
• Chỉ một bên mũi ngửi kém, hoặc một bên nghẹt kéo dài, chảy máu mũi lặp lại.
• Ngửi thấy mùi khét, mùi hôi không có thật nhiều lần.
• Giảm mùi từ từ không rõ nguyên nhân, nhất là ở người lớn tuổi.

Bác sĩ có thể nội soi mũi, chỉ định chụp chiếu khi cần, và đo khứu giác bằng các bộ test chuẩn hoá, như bộ que bút mùi (Sniffin' Sticks) phát triển ở Đức hay bộ thẻ cào mùi 40 câu (UPSIT) phát triển ở Mỹ. Kết quả đo giúp biết mức độ và theo dõi hồi phục.

Tập luyện khứu giác: làm thế nào cho đúng

Năm 2009, nhóm nghiên cứu của giáo sư Thomas Hummel ở Dresden (Đức) công bố thử nghiệm cho người mất mùi ngửi bốn mùi mạnh hai lần mỗi ngày trong 12 tuần. Nhóm có tập luyện cải thiện nhiều hơn nhóm không tập. Từ đó phương pháp được thử lại ở nhiều nơi, và các hướng dẫn chuyên môn về rối loạn khứu giác coi đây là biện pháp nên làm cho mất mùi sau virus, vì đơn giản, rẻ và ít rủi ro. Nó không đảm bảo khỏi, mức hồi phục khác nhau giữa từng người.

Bốn mùi kinh điển

Nhiều chương trình sau này dùng thêm bộ mùi thứ hai, thứ ba (ví dụ bạc hà, quế, cà phê) sau mỗi 12 tuần để kích thích thêm.

Cách tập mỗi ngày

1. Chuẩn bị lọ. Bốn lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp, mỗi lọ đựng một mùi. Có thể dùng nguyên liệu khô, tươi; nếu dùng tinh dầu, chỉ nhỏ vài giọt lên một miếng bông hoặc giấy đặt trong lọ, không bôi lên da, không nhỏ vào mũi.
2. Ngửi có chủ đích. Mở nắp, giữ lọ cách mũi vài centimet, hít nhẹ nhiều hơi ngắn trong khoảng 10 đến 20 giây.
3. Tập trung nhớ lại. Trong lúc ngửi, cố hình dung mùi đó đã từng như thế nào: bông hồng ngoài vườn, quả chanh bổ đôi. Bước tập trung này là phần quan trọng của phương pháp.
4. Nghỉ giữa các lọ. Nghỉ chừng một phút trước lọ tiếp theo.
5. Hai lần mỗi ngày, sáng và tối, liên tục ít nhất 12 tuần. Thay nguyên liệu khi mùi đã nhạt.
6. Ghi nhật ký. Mỗi tuần chấm cho mỗi lọ một điểm từ 0 đến 10 để thấy tiến triển.

Những điều không nên làm

• Không ngửi tinh dầu nguyên chất sát miệng lọ, không xông hơi tinh dầu đậm đặc vào mặt: dễ kích ứng niêm mạc, mắt, đường thở.
• Không nhỏ, xịt bất cứ thứ gì vào mũi khi chưa có chỉ định của bác sĩ, kể cả các bài thuốc dân gian.
• Không uống tinh dầu. Lỡ uống thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
• Người hen suyễn, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng tinh dầu cho bài tập; có thể dùng nguyên liệu tươi thay thế.

Sống an toàn khi khứu giác kém

Mũi là hệ thống báo động mà ta ít để ý cho tới khi mất nó. Người ngửi kém cần bù bằng thiết bị và thói quen:

• Khí gas. Lắp thiết bị báo rò rỉ khí gas trong bếp. Khoá van bình gas sau khi nấu.
• Cháy. Lắp đầu báo khói ở bếp và hành lang, kiểm tra pin định kỳ. Không để nồi trên bếp rồi đi làm việc khác.
• Thực phẩm hỏng. Ghi ngày mở nắp, ngày nấu lên hộp đựng. Tuân thủ hạn dùng. Nhờ người nhà kiểm tra khi nghi ngờ.
• Vệ sinh cá nhân. Không tự cảm nhận được mùi cơ thể, có thể lập lịch tắm giặt cố định thay vì "thấy có mùi mới giặt".
• Ăn uống. Thức ăn dễ nhạt, dễ nêm quá mặn, quá ngọt. Tăng màu sắc, độ giòn, độ cay nhẹ, vị chua để món ăn hấp dẫn hơn thay vì thêm muối.

Góc nhìn hôm nay: một giác quan bị xem nhẹ

Trước đại dịch, mất khứu giác hiếm khi được coi trọng; nhiều người sống nhiều năm với nó mà không đi khám. Đại dịch đã đưa hàng triệu người vào cùng trải nghiệm và thúc đẩy nghiên cứu về hồi phục khứu giác trên khắp thế giới. Các cộng đồng người bệnh ở nhiều nước đã hình thành, chia sẻ kinh nghiệm tập luyện và cách sống chung với loạn khứu giác.

Điều mang về từ bài này rất đơn giản: nếu bạn hay người thân ngửi kém đi, đừng xem nhẹ, cũng đừng tự chẩn đoán. Đi khám Tai Mũi Họng, lắp báo khói và báo gas, chuẩn bị bốn lọ mùi, và kiên nhẫn ít nhất ba tháng.