Eau de Cologne, "nước Cologne", là loại nước hoa nhẹ có mùi cam chanh và thảo mộc, ra đời ở thành phố Köln (Đức) đầu thế kỷ 18. Người gắn với nó nhất là Johann Maria Farina, một thương nhân gốc Ý mở cửa hàng ở Köln năm 1709 và đặt tên sản phẩm theo tên thành phố. Ban đầu nó được bán như một thứ "nước kỳ diệu" dùng cả ngoài da lẫn uống; sau đó nó trở thành tên chung cho một nồng độ và một dòng hương còn tồn tại tới hôm nay.
Từ "nước kỳ diệu" tới nước hoa
Thế kỷ 17–18 là thời của các loại "nước" thơm bán như thuốc: nước Hungary, nước tía tô đất dòng Carmel và hàng loạt aqua mirabilis, "nước kỳ diệu". Chúng thường là cồn có hoà tinh dầu hoặc cất cùng cây thơm, được quảng cáo dùng cho đủ thứ: xoa thái dương khi đau đầu, nhỏ vào nước uống, rảy lên khăn.
Ở Köln, một nhóm thương nhân gốc vùng Valle Vigezzo (Piedmont, miền bắc nước Ý) buôn bán hàng xa xỉ. Trong đó có Giovanni Paolo Feminis, người được nhiều tài liệu nói đã bán một loại aqua mirabilis ở Köln từ cuối thế kỷ 17, và họ hàng của ông là gia đình Farina. Ai là người đầu tiên tạo ra công thức về sau gọi là Eau de Cologne vẫn là chuyện được kể khác nhau tuỳ nguồn, và hai bên thừa kế đã từng tranh chấp nhau về danh hiệu "nguyên bản".
Johann Maria Farina và cửa hàng năm 1709
Johann Maria Farina sinh năm 1685 ở Santa Maria Maggiore, một làng trong thung lũng Vigezzo. Năm 1709, ông cùng anh trai mở cửa hàng ở Köln, đối diện quảng trường Jülichs-Platz. Tên công ty vì thế có chữ "gegenüber", nghĩa là "đối diện". Công ty này vẫn còn hoạt động và tự nhận là xưởng nước hoa lâu đời nhất thế giới còn tồn tại.
Farina đặt tên cho sản phẩm của mình là "Eau de Cologne" để tôn vinh thành phố mới. Trong một bức thư năm 1708 gửi anh trai, được công ty lưu giữ và hay trích lại, ông tả mùi hương mình tạo ra gợi nhớ một buổi sáng mùa xuân ở Ý, với hoa thuỷ tiên núi và hoa cam sau cơn mưa. Đọc câu đó, ta hiểu ngay ông muốn gì: một mùi tươi, sạch, khác hẳn những hương nặng xạ hương, hổ phách đang thịnh hành.
Sổ sách của công ty cho thấy khách hàng là giới quý tộc và các triều đình khắp châu Âu. Eau de Cologne trở thành món quà sang trọng, đóng trong những chai thuỷ tinh dài, gửi đi bằng xe ngựa và đường sông Rhine.
Bên trong một chai Cologne cổ điển
Công thức gốc là bí mật kinh doanh, nhưng thành phần chính của dòng Cologne cổ điển thì đã rõ. Điểm thú vị về mặt kỹ thuật: các nguyên liệu này đến từ ba phương pháp khác nhau.
| Nguyên liệu | Lấy từ | Phương pháp | Góp vào mùi |
|---|---|---|---|
| Bergamot | Vỏ quả cam bergamot, trồng chủ yếu ở Calabria (Ý) | Ép lạnh vỏ | Tươi, chua nhẹ, hơi hoa |
| Chanh, cam ngọt | Vỏ quả | Ép lạnh vỏ | Tươi, sáng |
| Neroli | Hoa cam đắng | Chưng cất hơi nước | Hoa trắng, hơi đắng |
| Petitgrain | Lá và cành non cây cam đắng | Chưng cất hơi nước | Xanh, gỗ nhẹ |
| Hương thảo, oải hương | Cành, hoa | Chưng cất hơi nước | Thảo mộc, sạch |
Tinh dầu vỏ cam chanh không cất mà ép, vì nhiệt của chưng cất làm mất mùi tươi. Còn hoa cam đắng thì phải cất, và từ cùng một mẻ cất người ta thu được hai sản phẩm: tinh dầu neroli, và nước hoa cam (orange flower water), một hydrosol được dùng nhiều trong bánh ngọt Địa Trung Hải và Trung Đông. Tên neroli thường được gắn với một công chúa xứ Nerola (Ý) thế kỷ 17, người được kể là thích ướp găng tay bằng hương hoa cam; nguồn gốc tên gọi này được nhắc nhiều nhưng chi tiết thì mang màu giai thoại.
Các tinh dầu được hoà trong cồn nồng độ cao, với tỷ lệ tinh dầu thấp. Chính tỷ lệ thấp này làm Cologne nhẹ, bay nhanh, chỉ lưu lại trên da một hai giờ.
4711 và những câu chuyện bên lề
Farina không phải là cái tên duy nhất. Năm 1792, Wilhelm Mülhens bắt đầu kinh doanh nước Cologne ở Köln. Nhãn hiệu của gia đình ông mang con số 4711, là số nhà ở phố Glockengasse do chính quyền Pháp đánh số khi chiếm đóng Köln những năm 1790. Câu chuyện quảng cáo của hãng kể rằng Mülhens nhận công thức từ một tu sĩ dòng Chartreux làm quà cưới; câu chuyện này không có tài liệu kiểm chứng và nên xem như giai thoại.
Một câu chuyện khác hay được kể: năm 1810, Napoléon ban hành sắc lệnh buộc những loại "thuốc bí truyền" dùng để uống phải công khai công thức. Các nhà sản xuất nước Cologne, không muốn lộ công thức, chuyển sang giới thiệu sản phẩm thuần là nước dùng ngoài, tức nước hoa. Sắc lệnh có thật; việc nó là lý do chính làm Cologne "đổi nghề" thì là cách giải thích phổ biến, khó chứng minh trọn vẹn.
Thế kỷ 19, tên "Eau de Cologne" bị dùng tràn lan bởi hàng trăm nhà sản xuất, và Farina kiện tụng nhiều lần để bảo vệ tên gọi. Cuối cùng chữ này trở thành tên chung, không còn là nhãn hiệu riêng của ai.
Cologne là nồng độ hay là mùi?
Ngày nay chữ "cologne" mang hai nghĩa, và đây là chỗ người mua hay nhầm:
- Nghĩa nồng độ: Eau de Cologne (EDC) là bậc loãng nhất trong thang nồng độ nước hoa, thấp hơn Eau de Toilette (EDT) và Eau de Parfum (EDP). Không có quy định quốc tế bắt buộc; mỗi hãng tự đặt, nhưng thường EDC chỉ vài phần trăm tinh dầu.
- Nghĩa dòng hương: "hương Cologne" chỉ kiểu mùi cam chanh, thảo mộc, nhẹ và tươi, giống tinh thần chai Farina. Một chai EDP vẫn có thể thuộc dòng hương Cologne.
- Nghĩa thông tục ở Mỹ: "cologne" đôi khi bị dùng chung cho nước hoa nam giới, bất kể nồng độ. Cách dùng này không chính xác về kỹ thuật.
Dấu ấn lâu dài lên ngành nước hoa
Eau de Cologne để lại ba thứ quan trọng:
- Một mẫu hình mùi "sạch". Trước nó, nước hoa thường để che mùi cơ thể, đậm và nặng. Cologne đề cao cảm giác tươi, gọn, hợp với thói quen vệ sinh đang thay đổi.
- Vai trò của cam chanh trong nốt hương đầu. Bergamot từ Cologne mà thành gần như nguyên liệu bắt buộc của rất nhiều chai nước hoa hiện đại.
- Thương hiệu gắn với nơi chốn. Một thành phố cho tên mình vào sản phẩm, và sản phẩm đưa tên thành phố đi khắp thế giới.
Góc nhìn hôm nay
- Ghé Köln. Nhà Farina ở phố Obenmarspforten có bảo tàng nước hoa; cửa hàng 4711 ở Glockengasse có vòi nước Cologne cho khách thử. Nhà thờ lớn Köln chỉ cách vài phút đi bộ.
- Đọc nhãn chai. Chữ EDC, EDT, EDP trên chai cho biết nồng độ, không cho biết chất lượng. Mùi của một chai EDC bay nhanh là bình thường, không phải hàng kém.
- Cẩn thận với bergamot. Tinh dầu bergamot ép lạnh nguyên bản chứa bergapten, chất làm da nhạy cảm với nắng, có thể gây vết thâm hoặc bỏng khi ra nắng. Ngành nước hoa hiện dùng bergamot đã loại bỏ chất này (thường ghi "FCF" hoặc "bergapten-free"). Nếu tự pha, chọn đúng loại và tránh xịt lên vùng da sắp phơi nắng.
- Thử một phép so sánh mũi. Ngửi lần lượt tinh dầu vỏ chanh ép lạnh và tinh dầu neroli (pha loãng trên dải giấy): một bên là trái cây, một bên là hoa trắng, cùng xuất phát từ họ cam quýt nhưng khác hẳn do bộ phận cây và phương pháp lấy dầu.
Câu hỏi thường gặp
Eau de Cologne là gì?
Eau de Cologne là loại nước hoa nhẹ ra đời ở thành phố Köln (Đức) đầu thế kỷ 18, mùi cam chanh, hoa cam, thảo mộc hoà trong cồn. Ngày nay chữ này vừa chỉ bậc nồng độ thấp nhất của nước hoa, vừa chỉ dòng hương tươi kiểu cam chanh. Người gắn với nó nhất là Johann Maria Farina.
Ai phát minh ra nước hoa Cologne?
Johann Maria Farina là người đặt tên và bán Eau de Cologne từ năm 1709 ở Köln. Tuy nhiên, họ hàng của ông là Giovanni Paolo Feminis đã bán một loại "nước kỳ diệu" ở đó từ trước. Ai tạo ra công thức đầu tiên vẫn được các nguồn kể khác nhau.
Cologne khác Eau de Toilette và Eau de Parfum thế nào?
Khác ở nồng độ tinh dầu thơm: Eau de Cologne loãng nhất, rồi đến Eau de Toilette, Eau de Parfum đậm hơn. Không có quy định quốc tế bắt buộc, mỗi hãng tự đặt tỷ lệ. Nồng độ thấp hơn thì mùi bay nhanh hơn, không có nghĩa là kém chất lượng.
Vì sao nước hoa 4711 có tên là 4711?
4711 là số nhà của cơ sở gia đình Mülhens ở phố Glockengasse, Köln, do chính quyền Pháp đánh số khi chiếm đóng thành phố những năm 1790. Con số này trở thành tên nhãn hiệu. Câu chuyện công thức được tu sĩ tặng làm quà cưới là giai thoại quảng cáo.
Neroli là gì?
Neroli là tinh dầu chưng cất hơi nước từ hoa cam đắng, mùi hoa trắng hơi đắng, là thành phần quen thuộc của nước Cologne. Cùng mẻ cất cho ra nước hoa cam, một hydrosol dùng trong bánh ngọt. Neroli khác tinh dầu vỏ cam, vốn được ép lạnh từ vỏ quả.
