Alembic là bộ nồi chưng cất cổ gồm ba phần: nồi đun bên dưới, một chiếc mũ úp lên trên để hơi ngưng tụ, và một vòi dài dẫn chất lỏng ngưng tụ ra bình hứng. Cái tên đi một vòng qua ba ngôn ngữ: từ ambix của tiếng Hy Lạp, thành al-anbiq trong tiếng Ả Rập, rồi vào tiếng Latin châu Âu thành alembicus. Ngày nay người ta vẫn gọi những nồi chưng cất bằng đồng có hình củ hành là alembic.
Cái tên: một chữ đi qua ba nền văn minh
Trong tiếng Hy Lạp, ambix vốn chỉ một cái chén hay cái bình miệng rộng. Các tác giả giả kim ở Alexandria khoảng thế kỷ 3–4 dùng chữ này cho cái mũ úp trên nồi đun, nơi hơi đọng lại. Khi văn bản Hy Lạp được dịch sang tiếng Ả Rập, người dịch ghép mạo từ al- vào thành al-anbiq. Thế kỷ 12, các dịch giả ở Tây Ban Nha chuyển sách Ả Rập sang tiếng Latin và giữ luôn mạo từ đó, nên ta có alembicus, rồi alambic (Pháp), alambique (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha), alembic (Anh).
Chữ này không đi một mình. Cùng con đường dịch thuật, tiếng châu Âu nhận thêm cả loạt từ gốc Ả Rập về hoá học và hương liệu: alchemy (giả kim), elixir, naphtha, cũng như tên gọi nhiều loại nhựa thơm. Nhìn vào một cuốn từ điển nguồn gốc từ, có thể thấy gần như cả một xưởng hoá học Trung cổ nói tiếng Ả Rập.
Ở Nhật, chiếc alembic đến muộn hơn, qua người Bồ Đào Nha và người Hà Lan, và được gọi là ranbiki, phiên âm gần đúng chữ alambique. Thời Edo, người Nhật làm ranbiki bằng gốm ba tầng để cất nước thuốc và nước hương từ cây cỏ.
Cấu tạo một chiếc alembic cổ điển
Hình dáng có thay đổi theo vùng, nhưng một chiếc alembic đầy đủ luôn có các bộ phận sau:
| Bộ phận | Tên gọi cũ | Việc nó làm |
|---|---|---|
| Nồi đun | cucurbit (từ chữ Latin chỉ quả bầu), tiếng Ả Rập qar'a | Chứa nguyên liệu và nước, đặt trực tiếp trên lửa hoặc trong nồi cách thuỷ |
| Mũ ngưng tụ | ambix, al-anbiq | Hứng hơi bốc lên; hơi chạm thành mũ nguội hơn thì đọng thành giọt |
| Rãnh hứng trong mũ | gờ vòng | Giọt chảy theo thành mũ xuống rãnh này thay vì rơi lại vào nồi |
| Vòi dẫn | mỏ, beak | Dẫn chất lỏng từ rãnh hứng ra ngoài, hơi dốc xuống |
| Bình hứng | receiver | Đựng chất lỏng đã cất, thường đặt trong nước lạnh |
Điểm tinh tế nhất là cái rãnh hứng bên trong mũ. Không có nó, giọt ngưng tụ chảy dọc thành mũ rồi rơi trở lại nồi, và ta chỉ có một nồi đun có nắp. Có rãnh, giọt được gom lại và đi ra vòi. Chính chi tiết này giúp các nhà khảo cổ phân biệt một chiếc mũ alembic thật với một cái nắp nồi bình thường.
Ngưng tụ bằng không khí, rồi bằng nước
Alembic thời đầu chỉ dựa vào không khí xung quanh để làm nguội mũ. Hiệu suất thấp: phần lớn hơi đi qua vòi khi vẫn còn nóng và thất thoát. Về sau người ta thêm các cải tiến:
- Mũ có bể nước làm mát: một bồn nước lạnh bao quanh mũ, gọi là "đầu người Moor" (Mohrenkopf trong tiếng Đức). Thay nước khi nó ấm lên.
- Vòi dài đi qua thùng nước: kéo dài đường đi của hơi, cho nó thêm thời gian nguội.
- Ống xoắn ngâm trong thùng nước: ống ruột gà, tăng diện tích tiếp xúc trên một khoảng không gian nhỏ. Kiểu này đến nay vẫn là thứ phổ biến nhất ở các lò cất tinh dầu nông thôn.
Alembic, retort và pelican: ba dụng cụ hay bị lẫn
Trong tranh khắc gỗ và sách giả kim cũ, có ba hình dáng dễ nhầm:
- Alembic: hai hoặc ba mảnh tách rời (nồi, mũ, vòi), lắp khít với nhau, gắn kín mối nối bằng đất sét hay bột nhão.
- Retort (bình cổ cong): một bình thuỷ tinh liền khối, cổ dài cong xuống như cái mỏ chim. Không có mũ riêng. Hay dùng khi cần đun mạnh, cất những thứ ăn mòn.
- Pelican (bình bồ nông): bình có hai tay cong vòng từ đầu bình về thân. Chất lỏng ngưng tụ không ra ngoài mà chảy ngược vào bình, đun đi đun lại nhiều ngày. Đây là tổ tiên của kỹ thuật hồi lưu (reflux) trong phòng thí nghiệm hôm nay.
Hiểu ba hình này giúp đọc tranh cổ chính xác hơn: không phải bình thuỷ tinh nào có cổ dài cũng là alembic.
Vì sao alembic truyền thống làm bằng đồng
Alembic ở Alexandria và thế giới Hồi giáo thường bằng đất nung hoặc thuỷ tinh, đôi khi có bộ phận kim loại. Đồng đỏ thắng thế dần ở châu Âu trong các thế kỷ sau, và tới nay những chiếc alembic gò tay đẹp nhất vẫn bằng đồng. Có ba lý do thực tế:
- Dẫn nhiệt tốt. Đồng dẫn nhiệt tốt hơn sắt và inox nhiều lần, nên nồi nóng đều, ít cháy khét nguyên liệu ở đáy, còn mũ thì toả nhiệt nhanh, ngưng tụ tốt hơn.
- Dễ gò. Đồng mềm, thợ gò được thành hình cầu, hình củ hành bằng búa mà không cần máy lớn.
- Kéo bớt mùi lưu huỳnh. Một số hợp chất chứa lưu huỳnh có mùi khó chịu bám vào bề mặt đồng. Với vài loại nguyên liệu, điều này làm sản phẩm "sạch mùi" hơn.
Đồng cũng có nhược điểm: bị gỉ xanh nếu để ẩm, có thể phản ứng với nguyên liệu có tính axit, và đắt. Vì vậy lò cất tinh dầu công nghiệp ngày nay dùng chủ yếu thép không gỉ; đồng còn lại ở các xưởng thủ công, xưởng cất nước hoa (hydrosol) quy mô nhỏ và trong vai trò đồ trưng bày.
Alembic trong tranh và sách: từ Zosimos tới Brunschwig
Hình vẽ alembic sớm nhất còn lại nằm trong các bản chép tay tiếng Hy Lạp thời Byzantine, chép lại văn bản của Zosimos xứ Panopolis (khoảng năm 300). Những hình này giản lược, gần như sơ đồ: một nồi tròn, một mũ úp, vài ống tỏa ra. Chiếc tribikos mà Zosimos gán cho Maria người Do Thái có tới ba vòi dẫn ra ba bình hứng.
Sang thế kỷ 9–10, các tác giả viết bằng tiếng Ả Rập như al-Kindi và al-Razi mô tả alembic như một dụng cụ thường ngày của người làm hương và người bào chế thuốc, kèm liệt kê các kiểu nồi, mũ và lò.
Khi máy in ra đời, alembic có hẳn những trang tranh khắc gỗ. Cuốn sách cất nước cây thuốc của Hieronymus Brunschwig in năm 1500 ở Strasbourg vẽ cả dãy alembic xếp trên một lò dài, mỗi chiếc cất một loại cây. Hình ảnh "dãy nồi trên một lò" này vẫn thấy ở các xưởng cất nước hoa hồng truyền thống tại Iran hay lò dầu hoa ở Kannauj (Ấn Độ).
Alembic hôm nay: còn dùng không?
Còn, và dùng nhiều hơn người ta nghĩ, dù với vai trò khác:
- Cất nước hoa và tinh dầu thủ công. Ở Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, miền Nam nước Pháp, các xưởng gò đồng vẫn làm alembic từ vài lít tới vài trăm lít. Nhiều người trồng oải hương, hương thảo dùng chúng cất hydrosol và một lượng tinh dầu nhỏ.
- Giảng dạy. Một chiếc alembic thuỷ tinh nhỏ cho học sinh nhìn thấy cả quá trình bay hơi và ngưng tụ, điều mà nồi kim loại che mất.
- Cách gọi. Trong tiếng Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, chữ alambique vẫn là từ thông dụng chỉ nồi chưng cất nói chung. Một chữ Hy Lạp gần hai nghìn năm tuổi vẫn còn được nói mỗi ngày.
Một lưu ý thực tế: alembic đồng bán làm quà lưu niệm thường là đồ trang trí, mối nối không kín và chưa chắc đạt yêu cầu vệ sinh. Muốn cất nước hoa từ cây trong vườn thì nên dùng bộ thuỷ tinh hoặc inox đúng chuẩn, đun nhỏ lửa, có người trông, đặt chỗ thoáng và tránh xa trẻ nhỏ; hơi nước nóng gây bỏng nặng hơn nước sôi cùng nhiệt độ vì nó nhả thêm nhiệt khi ngưng tụ trên da.
Góc nhìn hôm nay: đọc một chiếc alembic như đọc lịch sử
Lần tới khi thấy một chiếc nồi đồng hình củ hành trong cửa hàng hay viện bảo tàng, có thể tự kiểm vài điều. Mũ có rãnh hứng bên trong không? Vòi dẫn có dốc xuống đủ để chất lỏng tự chảy không? Có bể nước làm mát quanh mũ hay ống xoắn đi kèm không? Ba câu hỏi đó cho biết chiếc nồi thuộc thế hệ nào: làm mát bằng không khí kiểu cổ, có bể nước kiểu Trung cổ, hay ống xoắn kiểu cận đại.
Muốn xem hiện vật, các bảo tàng lịch sử khoa học lớn ở châu Âu đều có alembic thuỷ tinh và đồng. Ở Việt Nam, cách gần nhất để thấy nguyên lý ấy đang chạy là đến một lò cất tinh dầu tràm, sả hay quế: hình dáng đã đổi, vật liệu đã đổi, nhưng nồi, mũ, ống và bình hứng vẫn nằm đúng chỗ của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Alembic là gì?
Alembic là bộ nồi chưng cất cổ gồm nồi đun, mũ ngưng tụ có rãnh hứng bên trong và vòi dẫn ra bình hứng. Nó xuất hiện trong văn bản ở Alexandria khoảng thế kỷ 3–4 và được thế giới Hồi giáo hoàn thiện. Ngày nay chữ này chỉ chung những nồi chưng cất bằng đồng kiểu truyền thống.
Chữ alembic từ đâu mà ra?
Từ chữ Hy Lạp ambix, nghĩa là cái chén hay cái mũ úp. Người Ả Rập thêm mạo từ thành al-anbiq, rồi tiếng Latin Trung cổ giữ luôn thành alembicus. Từ đó sinh ra alambic, alambique, alembic trong các tiếng châu Âu.
Alembic khác retort thế nào?
Alembic gồm nhiều mảnh lắp ghép, có mũ ngưng tụ riêng và vòi dẫn. Retort là một bình thuỷ tinh liền khối có cổ dài cong xuống, không có mũ riêng. Retort hay dùng khi cần đun mạnh hoặc cất chất ăn mòn.
Vì sao alembic làm bằng đồng?
Đồng dẫn nhiệt tốt nên nồi nóng đều và mũ ngưng tụ nhanh, lại mềm dễ gò thành hình cầu bằng tay. Đồng còn giữ lại một số hợp chất lưu huỳnh có mùi khó chịu. Nhược điểm là đắt, dễ gỉ xanh, nên công nghiệp hiện nay chuyển sang thép không gỉ.
Ai phát minh ra alembic?
Không rõ ai là người đầu tiên. Mô tả sớm nhất còn lại là của Zosimos xứ Panopolis khoảng năm 300, trong đó ông gán nhiều thiết bị cho Maria người Do Thái. Ngoài lời dẫn của Zosimos, ta gần như không biết gì về Maria.
