Ibn Sina (980–1037), người châu Âu gọi là Avicenna, thường được giới thiệu là người phát minh ra chưng cất hơi nước để lấy tinh dầu hoa hồng. Câu đó chỉ đúng một phần. Nước hoa hồng đã được cất ở Baghdad từ thế kỷ 9, trước khi ông ra đời; điều ông thật sự để lại là vị trí của nước cất, tinh dầu trong một bộ sách y học được dạy ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ. Còn chuyện ông chế ra ống ngưng tụ xoắn thì chưa có văn bản nào làm chứng rõ ràng.
Ibn Sina là ai
Abu Ali al-Husayn ibn Abd Allah ibn Sina sinh khoảng năm 980 ở Afshana, gần Bukhara (nay thuộc Uzbekistan), trong vùng do nhà Samanid cai trị. Theo tự truyện do học trò ông là al-Juzjani chép tiếp, ông học y từ năm 16 tuổi và chưa tới 20 tuổi đã nổi tiếng là thầy thuốc giỏi. Ông làm thầy thuốc và quan chức cho nhiều triều đình nhỏ ở Trung Á và Iran: Gurganj, Rayy, Hamadan, Isfahan. Ông mất năm 1037 ở Hamadan, nơi hiện có một lăng tưởng niệm ông.
Ông viết rất nhiều, nhưng hai bộ quan trọng nhất là:
- Al-Qanun fi al-Tibb (Quy tắc y học, thường gọi là Canon), hoàn thành khoảng năm 1025, gồm năm quyển. Quyển hai là phần dược liệu đơn, mô tả hàng trăm vị thuốc từ cây, khoáng và động vật.
- Kitab al-Shifa (Sách chữa lành), một bộ bách khoa triết học và khoa học tự nhiên. Trong phần bàn về khoáng vật, ông phản đối ý tưởng giả kim cho rằng có thể biến kim loại thường thành vàng.
Thế kỷ 12, Gerard xứ Cremona dịch Canon sang tiếng Latin ở Toledo. Từ đó, bộ sách trở thành giáo trình y khoa ở nhiều đại học châu Âu cho tới thế kỷ 17.
Nước hoa hồng có trước Ibn Sina
Bằng chứng rõ nhất nằm trong một cuốn sách của al-Kindi (khoảng 801–873), nhà triết học làm việc ở Baghdad: cuốn sách về hoá học hương liệu và chưng cất, với hơn một trăm công thức làm hương. Trong đó có cách cất nước hoa hồng và nước từ các loại hoa khác. Sách của al-Razi (khoảng 854–925) cũng mô tả đầy đủ bộ alembic.
Vậy là khi Ibn Sina ra đời, nước hoa hồng đã là một mặt hàng quen thuộc, được chở bằng thuyền buôn tới tận các cảng Đông Nam Á và Trung Hoa. Một sản phẩm đã đi xa đến vậy thì kỹ thuật làm ra nó phải có từ lâu trước đó.
Câu chuyện "Ibn Sina phát minh" bắt nguồn từ đâu
Câu chuyện này phổ biến mạnh trong sách hương liệu trị liệu (aromatherapy) từ nửa sau thế kỷ 20, rồi lan rộng trên mạng. Phiên bản hay gặp nói rằng ông đã:
- lần đầu cất được tinh dầu hoa hồng, không chỉ nước hoa hồng;
- chế ra ống ngưng tụ xoắn làm lạnh bằng nước, giúp hơi ngưng tụ tốt hơn hẳn.
Với ý thứ nhất, các nhà sử học hoá học thừa nhận Ibn Sina có nói tới tinh dầu và nước cất trong y học, nhưng không có dấu hiệu cho thấy ông là người đầu tiên tách được lớp tinh dầu. Với ý thứ hai, chưa ai chỉ ra được đoạn văn nào trong các tác phẩm còn lại của ông mô tả ống xoắn. Tài liệu bách khoa nghiêm túc thường ghi rõ đây là khẳng định chưa được kiểm chứng.
Vì sao câu chuyện vẫn sống? Một phần vì tên tuổi của Ibn Sina quá lớn, người ta dễ gán cho ông mọi thứ. Một phần vì ngành tinh dầu thích có một "ông tổ" để kể. Cách nói đúng mực hơn là: Ibn Sina là một trong những người đưa nước cất và tinh dầu vào y văn một cách có hệ thống, và sách của ông giúp kỹ thuật này được biết đến ở châu Âu.
Nước hoa hồng và tinh dầu hoa hồng khác nhau thế nào
Đây là chỗ nhiều người lẫn, và cũng là chỗ hiểu được vì sao "phát minh tinh dầu hoa hồng" là chuyện khó. Khi cất cánh hoa hồng với nước, hơi đi ra mang theo các chất thơm. Sau khi ngưng tụ, ta được chủ yếu là nước có mùi hồng, trên mặt chỉ có một lớp dầu rất mỏng, có khi gần như không thấy.
| Nước hoa hồng (hydrosol) | Tinh dầu hoa hồng (rose otto) | |
|---|---|---|
| Là gì | Phần nước ngưng tụ, có hoà tan một lượng nhỏ chất thơm | Lớp dầu tách ra khỏi nước, hoặc thu lại bằng cách cất tiếp phần nước |
| Chất thơm nổi bật | Phenylethyl alcohol, chất tan khá tốt trong nước, mùi hồng tươi | Citronellol, geraniol cùng các loại sáp tự nhiên |
| Ở nhiệt độ mát | Vẫn lỏng | Sáp trong dầu kết tinh, dầu đặc lại khi trời lạnh |
| Lượng thu được | Nhiều | Rất ít: thường được nêu khoảng 3–5 tấn hoa cho 1 kg dầu, tuỳ vùng, tuỳ năm |
Điểm lý thú: chất thơm đặc trưng nhất của hoa hồng tươi, phenylethyl alcohol, lại ở lại phần lớn trong nước chứ không đi theo dầu. Vì vậy nước hoa hồng có mùi "giống hoa" hơn cả tinh dầu, còn tinh dầu thì đậm, hơi ngả mùi sáp và mật. Với người làm nghề thời Trung cổ, nước hoa hồng mới là sản phẩm chính; tinh dầu hoa hồng chỉ trở thành mặt hàng lớn muộn hơn nhiều, gắn với vùng Kazanlak ở Bulgaria và Isparta ở Thổ Nhĩ Kỳ trong mấy thế kỷ gần đây.
Hoa hồng trong y học thời Ibn Sina
Y học của Ibn Sina dựa trên học thuyết bốn thể dịch của Hy Lạp (Hippocrates, Galen): mỗi vị thuốc được xếp theo tính nóng, lạnh, khô, ẩm. Hoa hồng và nước hoa hồng được coi là có tính mát, khô, nên được dùng trong các phương thuốc cho chứng "nóng", làm thuốc nhỏ mắt, thuốc súc miệng, hay rảy để làm dịu người bệnh sốt.
Cần đọc phần này như lịch sử, không như lời khuyên. Học thuyết thể dịch đã bị y học hiện đại thay thế. Nước hoa hồng ngày nay là mỹ phẩm và hương liệu thực phẩm, không phải thuốc. Tinh dầu hoa hồng thì không được uống, và dùng trên da phải pha loãng.
Thế giới của Ibn Sina: chưng cất như một nghề
Thế kỷ 10–11, các thành phố Iran và Iraq có chợ hương liệu, hiệu bào chế, xưởng làm nước hoa. Người làm nghề có tên riêng: attar chỉ người bán hương liệu và thuốc. Chữ này còn sống trong tiếng Ba Tư, tiếng Urdu, và trong chữ "attar" chỉ dầu thơm kiểu Ấn Độ. Thiết bị là các bộ alembic bằng đất nung, thuỷ tinh hoặc đồng, nhiều khi xếp thành dãy trên một lò dài để cất nhiều mẻ cùng lúc.
Đặt Ibn Sina vào bức tranh đó, vai trò của ông rõ hơn: ông không đứng một mình trong phòng thí nghiệm, mà là người thầy thuốc dùng sản phẩm của cả một ngành đã thành hình, và ghi chúng lại trong một bộ sách đủ uy tín để vượt qua biên giới ngôn ngữ.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm về Ibn Sina và nước hoa hồng
- Đọc Canon qua bản dịch. Bộ sách có bản dịch tiếng Anh, tiếng Pháp từng phần; phần dược liệu cho thấy cách người xưa phân loại cây thơm.
- Nhận ra hai sản phẩm khi mua. Chai ghi "rose water", "nước hoa hồng cất" là hydrosol; chai ghi "Rosa damascena oil", "rose otto" là tinh dầu. Hai thứ khác nhau về độ đậm và cách dùng.
- Phép thử nhỏ ở nhà. Để một ít tinh dầu hoa hồng thật vào ngăn mát tủ lạnh: dầu nguyên chất thường đục và đặc lại do sáp kết tinh, ra ngoài ấm thì trong lại. Đây là dấu hiệu tham khảo, không phải phép kiểm chứng chất lượng.
- Đọc tin "ai phát minh" với thái độ dè dặt. Khi một bài viết nói Ibn Sina phát minh ống xoắn, hãy tìm xem bài đó dẫn tác phẩm nào, chương nào của ông.
Câu hỏi thường gặp
Ibn Sina là ai?
Ibn Sina (980–1037), tên Latin là Avicenna, là thầy thuốc và triết gia Ba Tư sinh gần Bukhara. Bộ Canon y học của ông được dịch sang tiếng Latin thế kỷ 12 và dạy ở châu Âu tới thế kỷ 17. Ông mất ở Hamadan, Iran.
Ibn Sina có phát minh ra chưng cất tinh dầu không?
Không có bằng chứng chắc chắn. Al-Kindi đã mô tả cách cất nước hoa hồng ở Baghdad từ thế kỷ 9, trước ông khoảng một thế kỷ. Chuyện ông chế ra ống ngưng tụ xoắn là khẳng định phổ biến nhưng chưa được kiểm chứng bằng văn bản.
Nước hoa hồng và tinh dầu hoa hồng khác nhau thế nào?
Nước hoa hồng là phần nước ngưng tụ khi cất hoa, có ít chất thơm hoà tan và dùng được nhiều. Tinh dầu hoa hồng là lớp dầu đậm đặc tách ra, rất hiếm, cần vài tấn hoa cho một ký dầu. Tinh dầu phải pha loãng khi dùng ngoài da và không được uống.
Vì sao tinh dầu hoa hồng đông lại khi lạnh?
Tinh dầu hoa hồng cất bằng hơi nước có chứa sáp tự nhiên từ cánh hoa. Ở nhiệt độ mát, sáp này kết tinh làm dầu đục và đặc lại. Làm ấm lên thì dầu trong trở lại; hiện tượng này không làm hỏng dầu.
Ibn Sina dùng nước hoa hồng để làm gì?
Theo học thuyết thể dịch, hoa hồng được coi là có tính mát và khô, nên được đưa vào nhiều phương thuốc chữa chứng "nóng", nhỏ mắt, súc miệng. Đây là y học của thời ấy, đã bị y học hiện đại thay thế. Hôm nay nước hoa hồng là mỹ phẩm và hương liệu, không phải thuốc.
