Tinh dầu bị oxy hoá thường đổi mùi trước tiên: mất nét tươi, ngả gắt, hắc như nhựa thông hoặc sơn dầu; sau đó màu đậm lên, dầu đặc lại, cổ chai dính. Quá trình này sinh ra hydroperoxide và nhiều sản phẩm phụ, trong đó có những chất gây mẫn cảm da mạnh hơn hẳn chất ban đầu. Đó là lý do một chai dầu để lâu có thể làm ngứa, đỏ da, dù trước kia vẫn dùng bình thường.
Chuyện gì xảy ra bên trong chai
Oxy hoá tinh dầu là một phản ứng dây chuyền, gọi là tự oxy hoá. Nó diễn ra theo ba bước, chậm nhưng không dừng.
- Khơi mào: ánh sáng, nhiệt hoặc vết kim loại giật một nguyên tử hydro khỏi phân tử terpene, tạo ra một gốc tự do.
- Lan truyền: gốc tự do gặp oxy, thành gốc peroxyl; gốc này lại giật hydro của phân tử bên cạnh để thành hydroperoxide, đồng thời tạo ra một gốc tự do mới. Vòng lặp cứ thế tiếp diễn.
- Kết thúc và biến đổi tiếp: hydroperoxide phân huỷ thành epoxide, rượu, xeton, andehit; một phần các phân tử nối với nhau thành chất nhựa, làm dầu đặc lại.
Với limonene, chất chính của dầu vỏ cam chanh, sản phẩm quen thuộc là limonene hydroperoxide, limonene oxide, carvone, carveol. Với linalool trong oải hương, ngọc lan tây, gỗ ho, đó là các linalool hydroperoxide. Trong dầu tràm trà, α-terpinene và γ-terpinene giảm dần, còn p-cymene tăng lên; tỉ lệ p-cymene vì thế được dùng như một chỉ dấu dầu đã cũ.
Phản ứng tăng tốc theo thời gian: hydroperoxide sinh ra lại phân huỷ thành gốc tự do mới, nên giai đoạn sau nhanh hơn giai đoạn đầu. Một chai mở nắp vài tháng đầu có vẻ không sao, rồi xuống cấp nhanh hơn ở những tháng sau.
Vì sao dầu oxy hoá dễ gây kích ứng và dị ứng
Limonene và linalool tinh khiết, mới, chỉ gây mẫn cảm da ở mức yếu. Các hydroperoxide của chúng thì khác: đây là những chất phản ứng mạnh, dễ gắn vào protein trên da và khiến hệ miễn dịch "ghi nhớ" chúng như kẻ lạ. Các nghiên cứu da liễu ở châu Âu từ những năm 1990–2000, đặc biệt ở Thuỵ Điển, đã chỉ ra điều này; về sau nhiều phòng khám da liễu đưa limonene và linalool đã oxy hoá vào bộ thử áp da để tìm nguyên nhân viêm da tiếp xúc.
Với dầu tràm trà, các nghiên cứu cũng ghi nhận dầu đã cũ, có thêm những sản phẩm phân huỷ như ascaridole, gây mẫn cảm rõ hơn dầu mới.
Điểm cần nhớ: kích ứng thì hết khi ngừng dùng, còn mẫn cảm (dị ứng tiếp xúc) thường kéo dài rất lâu, có khi suốt đời. Một lần thoa dầu cũ đủ đậm có thể khiến người đó sau này phản ứng cả với dầu mới, cả với nước hoa, mỹ phẩm có cùng chất. Chi phí của một chai dầu cũ không chỉ là mùi kém đi.
Dầu nào hỏng nhanh, dầu nào bền
Tốc độ oxy hoá phụ thuộc thành phần. Dầu giàu monoterpene có nối đôi hỏng nhanh; dầu giàu sesquiterpene và rượu sesquiterpene nặng thì bền. Bảng dưới là kinh nghiệm chung trong nghề cho chai đã mở, bảo quản tốt; con số chỉ để định hướng.
| Nhóm | Ví dụ | Chất nhạy | Thời gian dùng tốt sau khi mở (định hướng) |
|---|---|---|---|
| Hỏng nhanh | Cam, chanh, bưởi, quýt, bergamot, thông, bách, tràm trà | Limonene, pinene, terpinene | Khoảng 1–2 năm, có khi ngắn hơn |
| Trung bình | Oải hương, khuynh diệp, hương thảo, bạc hà, sả, tràm gió | Linalool, cineole, citral, menthol | Khoảng 2–3 năm |
| Bền | Hoắc hương, cỏ hương bài, đàn hương, tuyết tùng | Sesquiterpene, rượu nặng | Nhiều năm; vài loại mùi còn tròn thêm theo tuổi |
Citral trong dầu sả chanh, màng tang khá kém bền, dễ biến đổi khi gặp ánh sáng. Dầu đinh hương giàu eugenol tương đối bền về mùi nhưng sẫm màu dần, một thay đổi gần như bình thường. Không nên lấy màu làm thước đo duy nhất.
Dấu hiệu nhận ra tinh dầu đã oxy hoá
| Dấu hiệu | Biểu hiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mùi | Mất nét tươi đầu tiên, ngả gắt, hắc, mùi nhựa thông, mùi sơn; dầu cam chanh có mùi như vỏ héo | Dấu hiệu sớm nhất và đáng tin nhất với người quen mùi |
| Màu | Đậm hơn, ngả vàng nâu | Một số dầu sẫm màu tự nhiên theo thời gian |
| Độ đặc | Sệt hơn, chảy chậm, nút nhỏ giọt bị keo dính | Do một phần phân tử đã kết nối thành nhựa |
| Độ trong | Đục, có cặn | Có thể do polyme hoá hoặc lẫn nước |
| Trên da | Chai từng dùng ổn nay gây ngứa, rát, đỏ | Ngừng ngay, không thử lại |
| Trong phòng thí nghiệm | Chỉ số peroxide tăng; GC-MS cho thấy chất ban đầu giảm, sản phẩm oxy hoá tăng | Cách đo khách quan duy nhất |
Cách tự so sánh tại nhà
Mũi người rất giỏi phát hiện thay đổi, nhưng rất kém trong việc nhớ mùi chính xác sau nhiều tháng. Cách làm của người trong nghề là luôn có điểm so sánh.
- Ghi ngày mở nắp lên nhãn ngay lần mở đầu tiên. Một mẩu băng dính giấy và cây bút là đủ.
- Khi mua chai mới cùng loại, nhỏ một giọt dầu mới và một giọt dầu cũ lên hai que thử mùi bằng giấy, ngửi xen kẽ. Khác biệt thường hiện ra rất rõ khi đặt cạnh nhau.
- Nghiêng chai xem dầu chảy có chậm hơn trước không, nhìn cổ chai và nút nhỏ giọt có cặn dính không.
- Không thử bằng cách thoa lên da. Da không phải dụng cụ đo, và cái giá của phép thử ấy có thể là một dị ứng kéo dài.
Làm chậm oxy hoá
Nguyên tắc bao bì và chỗ cất (chai tối màu, nhỏ, đầy, nắp kín, tủ mát và tối) đã nói kỹ ở bài về chai lọ trong danh mục này. Vài điểm bổ sung:
- Một số nhà sản xuất thêm chất chống oxy hoá như vitamin E (tocopherol). Cách này có ích rõ hơn với hỗn hợp tinh dầu trong dầu nền. Nếu có, nhãn phải ghi.
- Với hỗn hợp đã pha, cả dầu nền cũng có tuổi thọ riêng. Dầu hướng dương, hạnh nhân có thể ôi trước khi tinh dầu hỏng; jojoba bền hơn nhiều. Chai pha sẵn nên pha lượng nhỏ, dùng hết trong vài tháng.
- Hạn chế mở nắp lâu, hạn chế đổ ra rồi đổ lại vào chai.
- Không pha nước hay hydrosol vào chai tinh dầu; nước làm este thuỷ phân và tạo điều kiện cho vi sinh vật.
Dầu đã cũ thì xử lý thế nào
Không thoa da, không dùng cho trẻ nhỏ, không khuếch tán trong phòng có người nhạy cảm. Có người dùng dầu cũ để tạo mùi cho nước lau sàn; nếu làm vậy nên đeo găng, vì tay tiếp xúc nhiều lần cũng là con đường gây mẫn cảm. Lựa chọn an toàn nhất là bỏ đi: thấm dầu vào giấy hoặc mùn cưa rồi bỏ theo rác sinh hoạt, không đổ một lượng lớn xuống cống.
Nếu đã lỡ thoa dầu cũ và da phản ứng: rửa sạch bằng xà phòng và nhiều nước, ngừng dùng chai đó. Nếu da phồng rộp, phản ứng lan rộng, sưng mặt hoặc khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay. Khi đi khám nên mang theo chai dầu để bác sĩ biết thành phần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tinh dầu đã bị oxy hoá?
Dấu hiệu sớm nhất là mùi: mất nét tươi, ngả gắt, hắc như nhựa thông. Sau đó dầu sẫm màu, đặc lại, cổ chai dính. Cách chắc chắn nhất là ngửi so sánh với một chai mới cùng loại trên hai que thử mùi.
Tinh dầu hết hạn có dùng được không?
Không nên thoa lên da hay dùng cho trẻ nhỏ. Dầu đã oxy hoá chứa hydroperoxide, chất có thể gây dị ứng tiếp xúc kéo dài. Nếu không chắc tình trạng của chai, lựa chọn an toàn là bỏ đi.
Vì sao tinh dầu cam chanh nhanh hỏng?
Dầu cam chanh chứa rất nhiều limonene, một terpene có nối đôi dễ bị oxy tấn công. Sản phẩm oxy hoá của limonene gây mẫn cảm da mạnh hơn limonene mới. Vì vậy dầu cam chanh nên dùng trong khoảng một đến hai năm sau khi mở và cất ở nơi mát, tối.
Tinh dầu cũ gây dị ứng thì phải làm gì?
Rửa vùng da bằng xà phòng và nhiều nước, ngừng dùng chai dầu đó. Nếu phồng rộp, lan rộng, sưng mặt hoặc khó thở thì đến cơ sở y tế ngay và mang theo chai dầu. Đã từng dị ứng thì không nên thử lại để kiểm tra.
Tinh dầu nào để lâu không bị hỏng?
Các tinh dầu giàu sesquiterpene và rượu nặng như hoắc hương, cỏ hương bài, đàn hương, tuyết tùng bền hơn nhiều so với dầu cam chanh hay thông. Một số loại còn được cho là mùi tròn thêm theo tuổi. Dù vậy vẫn cần cất nơi mát, tối, nắp kín.
