Ở lò cất tinh dầu, bốn nguy cơ lớn nhất là bỏng hơi nước, nồi hoặc thiết bị chịu áp bị bục, cháy tinh dầu và ngạt khói hay khí độc do thông gió kém. Phần lớn tai nạn xảy ra ở những thao tác quen tay: mở nắp nồi khi còn hơi, đứng sát ống dẫn, để can dầu gần bếp lửa, đốt lò trong nhà kín. Biết vì sao từng thao tác nguy hiểm là cách tốt nhất để giữ an toàn cho người đứng lò.
Bỏng hơi nước: vì sao nặng hơn bỏng nước sôi
Người làm nghề hay nói "hơi còn ác hơn nước sôi", và vật lý đứng về phía câu nói ấy. Khi một gam hơi nước ở 100 °C chạm vào da và ngưng thành nước, nó nhả ra nhiệt ngưng tụ khoảng 2.260 J. Trong khi đó, một gam nước sôi nguội từ 100 °C xuống 37 °C chỉ nhả khoảng 260 J. Cùng một lượng, hơi nước truyền vào da nhiều nhiệt gấp gần mười lần, và nó ngưng ngay trên bề mặt da, len vào tay áo, cổ áo.
Những tình huống bỏng hơi thường gặp ở lò:
- Mở nắp nồi khi còn sục hơi: luồng hơi bốc thẳng lên mặt, tay.
- Tháo, chỉnh ống dẫn hơi khi đang nấu: khớp nối xì đột ngột.
- Dỡ bã nóng: bã ngậm hơi, xới lên là hơi bốc.
- Chạm vào ống dẫn trần không bọc cách nhiệt.
Nguyên tắc: tắt lửa, đợi hết hơi rồi mới mở nắp; mở nắp phía xa người, đứng tránh hướng hơi; bọc cách nhiệt các đoạn ống dẫn hơi nằm trong tầm tay; dùng găng chịu nhiệt, áo dài tay khi dỡ bã.
Áp suất: nồi kín nguy hiểm thế nào
Nồi cất kiểu cách thủy – hơi ở làng vận hành gần áp suất khí quyển: hơi sinh ra liên tục thoát qua ống dẫn và ống ngưng. Chừng nào đường thoát còn thông, áp trong nồi không tăng đáng kể. Nguy hiểm đến khi đường thoát bị bịt mà lửa vẫn đun:
- Ống ngưng tắc: lá vụn, bọt cuốn vào ống; với dầu hồi, anethole kết tinh khi nước làm mát quá lạnh.
- Nguyên liệu nén quá chặt làm hơi không đi qua nổi.
- Van, khoá trên đường ống bị đóng nhầm.
Dấu hiệu cần dừng lửa ngay: nước ngưng ở đầu ống bỗng chảy yếu hoặc ngừng trong khi lửa vẫn to; nắp nồi rít, xì hơi mạnh ở khe; nghe tiếng rung, tiếng gõ trong ống. Không tìm cách "thông" ống bằng tay khi nồi còn đang sôi.
Với cơ sở dùng lò hơi riêng để cấp hơi cho nồi cất, câu chuyện nghiêm hơn. Nồi hơi và bình chịu áp lực trên một ngưỡng áp suất nhất định thuộc danh mục máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, phải được kiểm định trước khi đưa vào dùng và kiểm định định kỳ, người vận hành phải được huấn luyện. Tự chế hay tự hàn nồi hơi, bịt van an toàn, thay van an toàn bằng nút chặn là những việc tuyệt đối không làm.
Cháy: tinh dầu là chất dễ bắt lửa
Nhiều người nghĩ tinh dầu là "dầu thơm" hiền lành, nhưng về mặt cháy nổ, phần lớn tinh dầu là chất lỏng dễ cháy. Một số loại có điểm chớp cháy (nhiệt độ mà hơi bốc lên đủ bắt lửa khi gặp ngọn lửa) chỉ khoảng 40–60 °C, như các tinh dầu giàu cineole hoặc limonene. Nghĩa là một can dầu tràm để trên bậc lò ấm nóng, cạnh cửa buồng đốt, là đang đứng rất gần điều kiện bắt lửa.
| Thói quen nguy hiểm | Cách làm an toàn hơn |
|---|---|
| Để can, chai dầu cạnh bếp lò cho tiện | Kho chứa dầu riêng, xa nguồn lửa, mát, có cửa thoáng |
| Gạn, rót dầu ngay cạnh buồng đốt | Rót dầu ở khu riêng, không có lửa trần, không hút thuốc |
| Lau dầu đổ bằng giẻ rồi vứt đống | Thấm bằng cát, mùn cưa; giẻ thấm dầu để nơi thoáng, xa lửa |
| Không có gì để dập lửa | Bình chữa cháy phù hợp đám cháy chất lỏng, thùng cát, chăn chống cháy gần lò |
Dầu đang cháy không dập bằng nước: nước làm dầu bắn tung, lửa lan rộng. Đám cháy dầu nhỏ dùng cát, chăn chống cháy hoặc bình chữa cháy loại phù hợp; cháy lớn thì thoát ra và gọi 114.
Khói, khí độc và thông gió
Lò cất đốt củi, bã, than tạo ra khói và khí carbon monoxide (CO). CO không màu, không mùi, gây ngộ độc âm thầm: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, rồi lơ mơ. Nguy cơ cao nhất là khi lò đặt trong gian nhà kín, ống khói thấp hoặc hở, người ngủ lại cạnh lò để canh mẻ đêm.
- Lò phải có ống khói đưa khói ra ngoài, cao hơn mái, không phả vào khu ngủ.
- Gian lò thông thoáng, có cửa hai phía cho gió lùa.
- Không ngủ trong gian lò kín khi lửa còn cháy.
- Ai thấy đau đầu, chóng mặt khi đứng lò: ra ngay chỗ thoáng; nặng hơn thì gọi 115.
Còn một nguồn "khí" ít người nghĩ đến: hơi tinh dầu đậm đặc. Nước ngưng ra nóng, bốc hơi, bình hứng hở trong gian kín làm không khí đặc mùi dầu, gây cay mắt, đau đầu, khó chịu với người hen suyễn. Ngưng tụ đủ lạnh và gian lò thoáng giải quyết được phần lớn chuyện này.
Da, mắt và tay chân
Tinh dầu nguyên chất dây lên da nhiều lần mỗi ngày có thể gây kích ứng, lâu dần gây dị ứng tiếp xúc. Dầu quế (cinnamaldehyde), dầu sả chanh (citral) là những loại hay gây phản ứng. Người tách dầu, đóng chai nên:
- Đeo găng tay chịu dầu, kính bảo hộ khi rót, gạn.
- Dầu bắn vào mắt: rửa ngay bằng nhiều nước sạch trong nhiều phút, rồi đến cơ sở y tế. Không nhỏ thêm thứ gì khác vào mắt.
- Dầu dây lên da: lau bớt rồi rửa xà phòng và nước.
Ngoài ra là những tai nạn "thường ngày" của mọi xưởng: trượt ngã trên nền ướt, sũng nước ngưng và bã; đau lưng vì vác bao lá, nạp liệu; đứt tay khi băm nguyên liệu. Nền lò có rãnh thoát nước, dép chống trơn, chia nhỏ bao liệu là những việc nhỏ mà bớt nhiều chấn thương.
Sơ cứu bỏng: làm đúng ngay từ phút đầu
- Tách người bị bỏng khỏi nguồn nhiệt, cởi bỏ đồ trang sức, quần áo ướt hơi quanh vùng bỏng (không lột chỗ vải dính chặt vào da).
- Làm mát vùng bỏng bằng nước mát sạch chảy nhẹ trong khoảng 20 phút. Không dùng đá lạnh áp trực tiếp.
- Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu, lòng trắng trứng hay bất kỳ tinh dầu nào lên vết bỏng.
- Không chọc vỡ bóng nước.
- Che vết bỏng bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch đặt lỏng.
- Bỏng rộng, bỏng mặt, tay, vùng kín, bỏng ở trẻ em, người già, hoặc vết bỏng sâu trắng bệch: gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế.
Một bảng kiểm trước mỗi mẻ
Lò nhỏ không cần thủ tục phức tạp, chỉ cần một tờ kiểm dán cạnh lò và thói quen đọc nó:
- Mực nước đáy nồi đủ cho cả mẻ chưa?
- Ống dẫn, ống ngưng có thông không, bể làm mát có nước lạnh chưa?
- Nắp nồi kín ở khe nhưng không bị chèn khoá cứng?
- Can, chai dầu đã cất xa bếp chưa? Bình chữa cháy, thùng cát ở đâu?
- Ống khói thông, cửa gian lò mở?
- Găng chịu nhiệt, kính, ủng ở chỗ dễ lấy?
- Có người thứ hai biết lò đang chạy không?
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể hỏi cơ quan quản lý lao động địa phương về huấn luyện an toàn khi vận hành nồi hơi, hoặc đọc các hướng dẫn sơ cứu bỏng của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bỏng hơi nước nặng hơn bỏng nước sôi?
Khi hơi nước ngưng tụ trên da, nó nhả ra nhiệt ngưng tụ rất lớn, khoảng 2.260 J mỗi gam, gấp gần mười lần nhiệt mà nước sôi nhả ra khi nguội xuống thân nhiệt. Hơi còn len vào quần áo nên vùng bỏng rộng hơn.
Nồi cất tinh dầu có thể nổ không?
Nồi kiểu làng vận hành gần áp suất khí quyển nên an toàn nếu đường thoát hơi thông. Nguy hiểm khi ống ngưng tắc, nguyên liệu nén quá chặt hoặc van đóng nhầm trong lúc vẫn đun. Lò hơi chịu áp phải được kiểm định và người vận hành phải được huấn luyện.
Tinh dầu có dễ cháy không?
Có. Phần lớn tinh dầu là chất lỏng dễ cháy, một số loại có điểm chớp cháy chỉ khoảng 40–60 °C. Cần chứa dầu xa bếp lửa, không rót dầu gần buồng đốt và có cát hoặc bình chữa cháy phù hợp bên cạnh.
Bị bỏng hơi khi nấu tinh dầu thì sơ cứu thế nào?
Làm mát vùng bỏng bằng nước mát sạch chảy nhẹ khoảng 20 phút, không chườm đá, không bôi kem đánh răng hay dầu mỡ, không chọc bóng nước. Bỏng rộng, bỏng sâu hoặc bỏng ở mặt, trẻ nhỏ thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế.
Đứng lò cất bị đau đầu, chóng mặt là sao?
Có thể do khí CO từ lò đốt trong gian kín hoặc do hít hơi tinh dầu đậm đặc. Hãy ra ngay chỗ thoáng khí; nếu triệu chứng nặng hoặc kéo dài, gọi 115. Gian lò cần ống khói tốt và thông gió hai phía.
