Trồng sả cất tinh dầu: một hecta sả cho ra bao nhiêu dầu

Một hecta sả trồng để cất tinh dầu, theo các tài liệu nông học trong và ngoài nước, thường cho từ vài chục tới hơn một trăm ki-lô-gam tinh dầu mỗi năm. Khoảng cách lớn như vậy là vì sản lượng dầu bằng tích của ba con số: lượng lá tươi cắt được, hàm lượng tinh dầu trong lá, và hiệu suất của lò cất. Chỉ cần một trong ba con số đổi một nửa, sản lượng dầu cũng đổi một nửa.

Công thức đơn giản đằng sau câu hỏi

Thay vì hỏi "một hecta được bao nhiêu dầu", người tính toán kỹ sẽ tách câu hỏi thành ba phần:

Dầu thu được = Sinh khối lá tươi × Hàm lượng tinh dầu × Hiệu suất thu hồi

• Sinh khối lá tươi: tổng số tấn lá, thân cắt được trên một hecta trong một năm, cộng dồn các lứa cắt.
• Hàm lượng tinh dầu: phần trăm tinh dầu có trong nguyên liệu tươi, đo trong phòng thí nghiệm bằng chưng cất chuẩn.
• Hiệu suất thu hồi: phần trăm tinh dầu lò cất thực sự lấy ra được so với lượng có trong lá. Lò tốt lấy được phần lớn, lò kém để sót, để bay hơi, để dầu trôi theo nước.

Ví dụ minh hoạ, không phải số cam kết: một hecta cho 20 tấn lá tươi mỗi năm, hàm lượng dầu 0,5%, lò lấy được 85% thì thu khoảng 20.000 × 0,005 × 0,85 ≈ 85 kg dầu. Cũng hecta đó, nếu đất bạc màu chỉ cho 12 tấn lá, hàm lượng 0,35%, lò kém chỉ lấy được 70%, con số còn khoảng 29 kg. Hai kết quả chênh gần ba lần, mà cả hai đều có thể xảy ra ngoài thực tế.

Sả nào để cất dầu

Hai nhóm sả hay trồng lấy tinh dầu ở Việt Nam là sả chanh (Cymbopogon citratus, cùng một số loài gần) và sả Java (Cymbopogon winterianus, còn gọi sả xả, sả citronella Java). Sả chanh cho dầu giàu citral, mùi chanh rõ, dùng nhiều trong hương liệu, xà phòng, chất tẩy rửa. Sả Java cho dầu giàu citronellal, geraniol, citronellol, quen thuộc trong sản phẩm hương nhà, chất thơm công nghiệp.

Với người định trồng, chọn giống là quyết định kinh doanh trước khi là quyết định nông học:

• Lò cất hay người thu mua gần nhất đang nhận loại dầu nào?
• Giống đang bán có rõ nguồn gốc không, hay chỉ là "sả lá to" không ai biết tên?
• Có phiếu phân tích thành phần dầu của giống ấy không? Hai bụi sả trông giống nhau có thể cho dầu khác hẳn về tỷ lệ citral.

Trồng sả chanh ăn được trong vườn nhà và trồng sả lấy dầu là hai việc khác nhau. Giống sả bếp thường chọn vì củ to, thơm khi nấu, không phải vì nhiều tinh dầu trên lá.

Từ hom giống đến lứa cắt đầu

Sả được nhân giống bằng tách bụi (hom), không phải gieo hạt. Một chu kỳ trồng sả lấy dầu thường thế này:

1. Làm đất, trồng hom vào đầu mùa mưa để cây bén rễ nhanh, khoảng cách hàng đủ rộng cho người đi cắt.
2. Chăm giai đoạn đầu: làm cỏ, bón lót phân hữu cơ, dặm hom chết.
3. Lứa cắt đầu tiên thường sau trồng khoảng bốn đến sáu tháng, khi bụi đã to và lá dài.
4. Các lứa sau cách nhau khoảng hai đến ba tháng tuỳ mưa nắng và phân bón, mỗi năm được ba đến bốn lứa ở nơi thuận.
5. Trồng lại: bụi sả già dần, năng suất giảm sau vài năm, nhiều tài liệu khuyên trồng mới sau khoảng bốn đến năm năm.

Các con số trên là khoảng tham khảo hay gặp trong tài liệu khuyến nông, không phải lịch cứng. Đất cát khô hạn ở miền Trung, đất đỏ Tây Nguyên và đất phù sa Nam Bộ cho nhịp sinh trưởng rất khác nhau.

Những thứ làm hàm lượng dầu lên xuống

Hàm lượng tinh dầu trong sả tươi thường được ghi trong khoảng vài phần nghìn đến dưới một phần trăm. Người trồng có thể tác động đến nó nhiều hơn họ nghĩ:

Phơi héo là chỗ hay bị hiểu nhầm. Héo nhẹ không làm tăng lượng dầu trong lá; nó chỉ bớt nước, nên mỗi mẻ nồi chứa được nhiều nguyên liệu hơn và tốn ít nhiên liệu hơn trên mỗi lít dầu. Phơi quá lâu ngoài nắng gắt thì dầu bay mất thật.

Lò cất: nửa còn lại của năng suất

Nhiều hộ trồng sả tốt nhưng bán lá cho lò ở xa, hoặc tự cất bằng nồi tận dụng. Năng suất dầu khi ấy phụ thuộc vào lò:

• Lá phải đến lò nhanh: chở xa, chất đống trên xe nóng cả buổi là mất dầu dọc đường.
• Băm ngắn và nạp đều: lá sả dài xếp lộn xộn tạo khe trống, hơi đi tắt qua khe mà không xuyên qua lá.
• Đủ thời gian cất: dừng sớm để bỏ sót phần dầu ra chậm; kéo quá dài thì tốn củi mà dầu thêm không đáng.
• Ngưng tụ đủ lạnh: nước ngưng chảy ra còn nóng là dầu đang bay theo hơi ra ngoài.
• Tách dầu kỹ: lớp dầu mỏng trong bình hứng nếu xả nước vội sẽ trôi theo.

Đọc con số trên mạng thế nào cho đúng

Các bài quảng cáo giống sả, máy cất hay mô hình "làm giàu từ sả" thường đưa con số năng suất rất đẹp. Vài câu hỏi giúp lọc:

• Con số là ki-lô-gam hay lít? Tinh dầu sả nhẹ hơn nước, một lít nặng chưa tới một ki-lô-gam.
• Năng suất một lứa hay cả năm? Năm đầu hay năm thứ ba?
• Đo ở ruộng thí nghiệm có tưới, bón đầy đủ, hay ở ruộng sản xuất bình thường?
• Ai đo, có phiếu kiểm nghiệm hàm lượng dầu không?

Một nguyên tắc chung: con số cao gấp đôi mức các tài liệu khuyến nông phổ biến thì nên tìm đến tận ruộng, xem tận lò trước khi tin.

Bắt đầu nhỏ: thử trước khi trồng lớn

Với người muốn trồng sả lấy dầu, cách ít rủi ro là thử ở quy mô nhỏ trong một năm trước khi mở rộng:

1. Trồng một khoảnh nhỏ bằng giống có nguồn rõ, ghi chép ngày trồng, ngày cắt, khối lượng lá mỗi lứa.
2. Gửi mẫu lá cho lò hoặc cơ sở kiểm nghiệm đo hàm lượng tinh dầu, xin cả thành phần nếu có thể.
3. Cất thử vài mẻ ở lò quen, cân dầu, tính ra hiệu suất thật của chính mảnh đất mình.
4. Hỏi trước đầu ra: ai mua dầu, yêu cầu chất lượng thế nào.

Nếu tự cất ở nhà với nồi nhỏ để thử, chỉ dùng cách đun nước sinh hơi thông thường, nồi không kín hoàn toàn, không tự chế thiết bị chịu áp, và luôn đề phòng bỏng hơi. Kết quả nồi nhỏ chỉ để tham khảo, không đại diện cho lò sản xuất.

Tài liệu nên đọc: các quy trình kỹ thuật trồng sả của ngành khuyến nông, công trình của Viện Dược liệu về cây cho tinh dầu, và tài liệu của FAO về hương liệu nguồn gốc thực vật, có phần riêng về sả chanh và sả citronella.