Bà bầu và mẹ cho con bú nên hỏi bác sĩ sản khoa trước khi dùng tinh dầu, vì dữ liệu an toàn trên người mang thai còn rất ít. Các tài liệu aromatherapy thận trọng thường khuyên: tránh dùng trong ba tháng đầu, nếu dùng thì pha loãng không quá khoảng 1%, tránh hẳn một nhóm tinh dầu có thành phần đã được ghi nhận gây hại cho thai, và tuyệt đối không uống tinh dầu. Khi đang cho con bú, không thoa tinh dầu lên ngực và để ý mùi quanh chỗ em bé nằm.
Vì sao thiếu dữ liệu lại là lý do để thận trọng
Gần như không có thử nghiệm nào được phép cho phụ nữ mang thai tiếp xúc có chủ đích với một chất chỉ để xem nó có gây hại không. Hiểu biết về tinh dầu trong thai kỳ vì vậy được ghép từ ba nguồn: thí nghiệm trên động vật với từng hoạt chất riêng lẻ, những ca ngộ độc được ghi nhận, và suy luận từ cách cơ thể chuyển hoá chất.
Từ ba nguồn đó, các tác giả như Robert Tisserand và Rodney Young trong Essential Oil Safety rút ra mấy điểm chính:
- Nhiều thành phần tinh dầu là phân tử nhỏ, tan trong mỡ, có thể đi qua nhau thai.
- Một số hoạt chất cụ thể đã được ghi nhận gây dị tật hoặc độc cho thai ở động vật, ở liều cao.
- Ba tháng đầu là giai đoạn hình thành cơ quan, nhạy cảm nhất với tác nhân bên ngoài.
- Thoa da ở mức pha loãng thấp và ngửi mùi thoáng qua đưa vào cơ thể lượng rất nhỏ so với uống.
Không có dữ liệu không đồng nghĩa với an toàn. Nhưng cũng không có nghĩa là mọi mùi thơm đều nguy hiểm. Điểm cân bằng mà đa số nguồn chọn là: dùng ít, loãng, chọn loại hiền, và hỏi người theo dõi thai kỳ của mình.
Bài học từ những ca ngộ độc có thật
Trường hợp rõ nhất là tinh dầu bạc hà hăng (pennyroyal, Mentha pulegium). Trong dân gian châu Âu và Bắc Mỹ, loại cây này từng được dùng với niềm tin có thể gây sảy thai. Y văn thế kỷ 20 ghi nhận nhiều ca phụ nữ uống tinh dầu bạc hà hăng với mục đích đó và bị suy gan, suy đa cơ quan, trong đó có ca tử vong. Thủ phạm là pulegone, chất bị chuyển hoá thành sản phẩm độc với gan.
Câu chuyện này thường được nhắc để làm rõ một điều: những gì dân gian gọi là "thuốc điều kinh", "thuốc làm ra thai" từ thảo dược không phải là truyền thuyết vô hại. Khi cô đặc thành tinh dầu, chúng có thể gây ngộ độc thật. Mọi tình huống liên quan đến thai kỳ cần được bác sĩ quyết định, không tự xử lý bằng thảo dược hay tinh dầu.
Những tinh dầu thường nằm trong danh sách cần tránh
Bảng sau gom các ví dụ hay gặp trong danh sách tránh dùng khi mang thai và cho con bú của các tài liệu an toàn. Danh sách đầy đủ dài hơn nhiều; không thấy một loại trong bảng không có nghĩa là loại đó đã được chứng minh an toàn.
| Tinh dầu | Thành phần cần lưu ý | Lý do được nêu |
|---|---|---|
| Bạc hà hăng (pennyroyal) | Pulegone | Độc với gan; ca ngộ độc nặng đã được ghi nhận |
| Ngải đắng (wormwood), xô thơm thường (sage), bách xù savin | Thujone, sabinyl acetate | Độc thần kinh; gây hại cho thai ở thí nghiệm động vật |
| Hạt và lá mùi tây (parsley) | Apiole | Gây độc cho thai ở liều cao |
| Lộc đề xanh (wintergreen), bạch dương ngọt | Methyl salicylate | Liên quan nhóm salicylate, nhiều nguồn khuyên tránh trong thai kỳ |
| Hồi, tiểu hồi, hồi hương (anise) | Anethole | Có hoạt tính giống estrogen; nhiều nguồn khuyên tránh khi mang thai và cho con bú |
| Long não, bài hương (hyssop) | Camphor, pinocamphone | Có thể gây co giật ở liều cao |
Lưu ý riêng cho người Việt: hồi (đại hồi) là gia vị quen thuộc trong bát phở, và lượng nhỏ trong món ăn là chuyện khác hẳn với tinh dầu hồi cô đặc. Danh sách trên nói về tinh dầu, không nói về rau thơm, gia vị nấu ăn bình thường.
Những thói quen quanh thai kỳ và sau sinh cần nhìn lại
Ngửi tinh dầu cho đỡ nghén
Một số thử nghiệm nhỏ đã xem việc ngửi mùi chanh hay bạc hà có giúp giảm buồn nôn khi mang thai không; kết quả không thống nhất và chất lượng bằng chứng còn thấp. Nếu một mùi nhẹ khiến bạn dễ chịu, ngửi một lát cánh vỏ chanh tươi đã đủ. Còn nếu nôn nhiều, không ăn uống được, sụt cân, đó có thể là ốm nghén nặng và cần đi khám, không phải việc để tinh dầu giải quyết.
Thoa tinh dầu lên bụng chống rạn da
Chưa có bằng chứng tốt cho thấy tinh dầu ngăn được rạn da. Nếu muốn dưỡng ẩm vùng bụng, dầu nền hoặc kem dưỡng không mùi là đủ; da bụng khi mang thai căng và nhạy cảm, thêm tinh dầu chỉ tăng nguy cơ kích ứng.
Xông hơ, tắm lá sau sinh
Nhiều gia đình Việt giữ tục xông hơ, tắm nước lá cho mẹ sau sinh. Nguy cơ hay gặp nhất ở đây là bỏng do hơi nóng, than lửa hoặc nước quá nóng, và nhiễm trùng khi vết khâu chưa lành. Nếu muốn giữ tục, hãy hỏi bác sĩ hoặc nữ hộ sinh về thời điểm và cách làm phù hợp với tình trạng của mình.
Tinh dầu khi chuyển dạ
Một số bệnh viện ở Anh từng đưa aromatherapy vào chăm sóc chuyển dạ, nhưng luôn do nữ hộ sinh được đào tạo thực hiện, theo quy trình của bệnh viện. Tổng quan Cochrane về aromatherapy để giảm đau khi chuyển dạ kết luận bằng chứng hiện có chưa đủ để nói nó hiệu quả. Không tự mang tinh dầu vào phòng sinh khi chưa hỏi ê-kíp.
Cho con bú: điều cần chú ý nằm ở em bé
Khi cho con bú, mối quan tâm chuyển từ thai sang em bé đang nằm sát người mẹ:
- Không thoa tinh dầu lên ngực, vùng quanh núm vú, kể cả dạng kem có tinh dầu. Em bé bú sẽ nuốt phải, và mũi em bé áp sát vùng da đó.
- Tránh tinh dầu giàu menthol và cineole trên vùng cổ, ngực, vai, nơi em bé tựa đầu khi được bế.
- Một số thành phần tinh dầu có thể đi vào sữa mẹ; dữ liệu về lượng cụ thể còn ít. Nhóm giàu anethole như hồi, tiểu hồi được nhiều nguồn khuyên tránh trong giai đoạn này.
- Không bật máy khuếch tán trong phòng em bé ngủ, nhất là phòng kín điều hoà.
Với dầu gió, cao xoa mà nhiều mẹ quen dùng khi đau đầu, nhức mỏi: đọc kỹ nhãn, rửa tay sau khi thoa, và không thoa ở chỗ em bé có thể chạm mặt vào.
Góc nhìn hôm nay: những câu nên mang theo khi đi khám thai
Thay vì tự tra cứu rồi đoán, bạn có thể ghi sẵn vài câu hỏi để hỏi bác sĩ trong lần khám tới:
- Tình trạng thai kỳ của tôi có điều gì khiến tôi nên tránh hoàn toàn tinh dầu không (ví dụ tiền sử sảy thai, doạ sinh non, cao huyết áp, hen suyễn, động kinh)?
- Loại tinh dầu tôi đang có (mang theo lọ hoặc ảnh nhãn ghi tên khoa học) có dùng được không, dùng cách nào?
- Tôi đang dùng thuốc gì có thể tương tác không?
- Sau sinh, khi nào tôi có thể xông hơ, tắm lá, và cách làm an toàn?
- Khi cho con bú, tôi cần tránh những sản phẩm nào?
Mang theo lọ thật hoặc ảnh chụp nhãn giúp bác sĩ trả lời chính xác hơn nhiều so với tên gọi chung như "dầu thơm". Người muốn đọc thêm có thể tìm chương về thai kỳ trong Essential Oil Safety của Tisserand và Young, và các hướng dẫn an toàn công khai của NAHA. Còn trong lúc chờ, lựa chọn an toàn nhất là: ít hơn, loãng hơn, và không bao giờ uống.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu có được dùng tinh dầu không?
Bà bầu nên hỏi bác sĩ sản khoa trước khi dùng. Các tài liệu thận trọng khuyên tránh trong ba tháng đầu, sau đó nếu dùng thì pha loãng không quá khoảng 1%, chọn loại hiền, tránh hẳn nhóm tinh dầu có thành phần gây hại cho thai, và không bao giờ uống tinh dầu.
Bà bầu ngửi tinh dầu tràm, dầu gió có sao không?
Ngửi thoáng qua thường đưa vào cơ thể lượng rất nhỏ. Tuy vậy, dầu gió và nhiều sản phẩm tương tự chứa long não, menthol, methyl salicylate với nồng độ cao. Đọc kỹ nhãn, dùng ít, và hỏi bác sĩ nếu bạn dùng thường xuyên.
Tinh dầu nào bà bầu cần tránh?
Danh sách thường gặp gồm bạc hà hăng (pennyroyal), ngải đắng, xô thơm thường, mùi tây, lộc đề xanh, hồi và tiểu hồi, long não, bài hương. Đây chỉ là ví dụ; loại không có trong danh sách không có nghĩa là đã được chứng minh an toàn.
Mẹ cho con bú dùng tinh dầu được không?
Không thoa tinh dầu lên ngực và vùng quanh núm vú, tránh tinh dầu giàu menthol, cineole ở cổ và vai nơi em bé tựa đầu, và không bật máy khuếch tán trong phòng em bé ngủ. Hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Ăn món có hoa hồi khi mang thai có sao không?
Lượng hồi dùng làm gia vị trong món ăn rất nhỏ và khác hẳn tinh dầu hồi cô đặc. Lời khuyên tránh trong các tài liệu an toàn nói về tinh dầu. Nếu có lo lắng riêng về chế độ ăn, hãy hỏi bác sĩ sản khoa.
