Tinh dầu cho trẻ nhỏ: loại nào cần tránh, mấy tuổi dùng được và dùng sao

Trẻ nhỏ dùng tinh dầu cần thận trọng hơn người lớn rất nhiều: trẻ dưới 3 tháng tuổi không nên thoa tinh dầu, trẻ dưới 2 tuổi nên hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất kỳ loại nào, và các tinh dầu giàu menthol, 1,8-cineole hay long não (bạc hà, khuynh diệp, tràm, hương thảo) không nên thoa lên hoặc gần mặt trẻ. Mối nguy lớn nhất với trẻ lại không nằm ở da mà ở chuyện trẻ uống nhầm: chỉ vài ml tinh dầu có thể gây ngộ độc nặng.

Vì sao trẻ nhỏ nhạy cảm hơn người lớn

Có ba lý do chính, đều thuộc về sinh lý chứ không phải "da trẻ yếu" theo nghĩa chung chung:

• Da mỏng, diện tích lớn so với cân nặng. Một em bé có tỉ lệ diện tích da trên cân nặng cao hơn người lớn nhiều lần. Cùng một lượng dầu thoa lên, lượng thấm vào trên mỗi ký thể trọng cao hơn hẳn. Da trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, còn đang hoàn thiện lớp hàng rào bảo vệ.
• Gan và thận chưa trưởng thành. Cơ thể trẻ nhỏ chuyển hoá và đào thải một số chất chậm hơn, nên chất có thể tích luỹ.
• Đường thở nhỏ và phản xạ mạnh. Một số chất bay hơi như menthol, ở nồng độ cao gần mũi, có thể kích thích phản xạ làm trẻ nín thở hoặc co thắt thanh quản. Tài liệu y khoa đã ghi nhận những ca trẻ sơ sinh khó thở sau khi bị bôi sản phẩm chứa menthol quanh mũi.

Thêm vào đó, trẻ không nói được mình thấy rát hay khó chịu. Người lớn phải đoán qua tiếng khóc, và nhiều khi đoán sai.

Những tinh dầu không nên dùng gần mặt trẻ

Cuốn Essential Oil Safety của Tisserand và Young, cùng hướng dẫn của các hiệp hội aromatherapy như NAHA, đều nêu một nhóm tinh dầu cần tránh với trẻ nhỏ. Bảng dưới gom những loại người Việt hay gặp:

Những ngưỡng tuổi trên là mức thận trọng do các tác giả an toàn đề xuất, không phải quy định pháp luật, và giữa các nguồn có chênh lệch. Khi không chắc, cứ chọn phía an toàn hơn.

Dầu tràm và trẻ sơ sinh: thói quen cần nhìn lại

Ở Việt Nam, nhất là miền Trung, dầu tràm gắn với chuyện chăm con: thoa ngực, thoa lưng, thoa lòng bàn chân em bé sau khi tắm, bôi quanh rốn cho "ấm bụng". Thói quen này có lý do văn hoá dễ hiểu, nhưng cần biết vài điều.

Dầu tràm cất từ lá cây tràm gió (Melaleuca cajuputi), thành phần chính là 1,8-cineole, cùng nhóm với tinh dầu khuynh diệp. Nhiều chai dầu tràm bán ở chợ ghi "nguyên chất 100%", nghĩa là chưa pha loãng. Thoa nguyên chất lên ngực một em bé, ngay dưới mũi, chính là tình huống các tài liệu an toàn khuyên tránh.

Nếu gia đình vẫn muốn dùng, những điểm sau giúp giảm rủi ro:

• Hỏi bác sĩ nhi trước với trẻ dưới 2 tuổi, và không dùng cho trẻ dưới 3 tháng.
• Pha loãng thật nhiều vào dầu nền, chỉ thoa vùng xa mặt như lòng bàn chân, bắp chân.
• Không nhỏ vào mũi, không thoa quanh miệng, không thoa lên tay trẻ (trẻ hay đưa tay lên miệng, dụi mắt).
• Không bôi gì lên cuống rốn. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị chăm sóc rốn khô: giữ sạch và khô, không đắp hay bôi chất gì, trừ khi nhân viên y tế chỉ định.

Mức pha loãng tham khảo theo tuổi

Khi bác sĩ đồng ý và trẻ đã qua giai đoạn sơ sinh, mức pha loãng thường được trích dẫn từ bảng của Robert Tisserand như sau. Đây là mức tham khảo phổ biến, áp dụng cho tinh dầu hiền như oải hương hay cam ngọt, không áp dụng cho nhóm cần tránh ở trên.

Hãy để ý con số 0,25%: một giọt trong 20 ml dầu nền, tức một chai nhỏ cỡ lọ thuốc nhỏ mắt lớn. Pha ít như vậy khó đếm chính xác, nên với trẻ nhỏ, cách đơn giản và an toàn nhất thường là không dùng.

Xông, máy khuếch tán và trẻ em

Xông hơi bằng nồi nước nóng

Xông lá, xông tinh dầu bằng một nồi hoặc tô nước nóng là thói quen quen thuộc khi cảm lạnh. Với trẻ em, mối nguy lớn nhất của việc xông không đến từ tinh dầu mà từ nước nóng: trẻ cựa quậy, chạm tay, làm đổ tô nước sôi lên đùi, lên bụng. Các khoa bỏng nhi ở nhiều nước đã ghi nhận những ca bỏng nặng theo đúng kịch bản này. Không cho trẻ nhỏ xông bằng nồi, tô nước nóng; nếu trẻ ngạt mũi, hỏi bác sĩ về cách làm thông mũi phù hợp tuổi.

Máy khuếch tán trong phòng trẻ

Nếu dùng, nên chạy ngắn, khi trẻ không ở trong phòng hoặc phòng đã mở cửa thông gió, đặt máy ở chỗ trẻ không với tới, và tắt khi trẻ ngủ. Trẻ đang hen suyễn hoặc từng khò khè thì hỏi bác sĩ trước; mùi nồng và các hạt li ti trong không khí có thể làm triệu chứng nặng thêm.

Mối nguy lớn nhất: lọ tinh dầu trong tầm tay trẻ

Các trung tâm chống độc ở Úc, Mỹ và châu Âu đều ghi nhận phần lớn ca ngộ độc tinh dầu xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, phần nhiều do trẻ tự mở lọ và uống. Tinh dầu khuynh diệp, long não, lộc đề xanh, đinh hương là những loại hay gặp trong các báo cáo ca nặng. Một số nước đã bắt buộc lọ tinh dầu như khuynh diệp phải có nắp chống trẻ em mở và nút nhỏ giọt hạn chế dòng chảy.

Những việc làm ngay được ở nhà:

1. Cất mọi lọ tinh dầu, dầu gió, cao xoa ở tủ cao có khoá hoặc chốt, không để trên đầu giường, bàn trang điểm thấp, túi xách.
2. Đóng chặt nắp sau mỗi lần dùng, kể cả khi chỉ quay đi vài giây.
3. Không đựng tinh dầu hay hỗn hợp tự pha trong chai nước, lọ siro, cốc uống.
4. Không để trẻ cầm lọ chơi, kể cả lọ đã hết, vì vẫn còn dầu đọng.
5. Ghi sẵn số cấp cứu 115 ở chỗ dễ thấy.

Nếu nghi trẻ đã nuốt tinh dầu, dù chỉ một ngụm nhỏ: không gây nôn, không cho ăn uống gì, gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo lọ.

Góc nhìn hôm nay: mùi thơm cho trẻ không cần tinh dầu

Muốn con lớn lên quen với mùi cây cỏ, cách an toàn nhất là để trẻ ngửi cây thật: vò một lá húng chanh, ngửi một bông hoa bưởi, ngắm mẹ thái sả. Lượng tinh dầu thoát ra từ một chiếc lá nhỏ hơn rất nhiều so với một giọt cô đặc, và trẻ được học bằng cả tay, mắt, mũi.

Với tinh dầu đóng lọ, nguyên tắc gọn nhất cho gia đình có con nhỏ là: hỏi bác sĩ trước, càng nhỏ tuổi càng ít dùng, không bao giờ gần mặt, không bao giờ trong tầm tay. Phụ huynh muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc chương về trẻ em trong sách Essential Oil Safety của Tisserand và Young, và hỏi trực tiếp bác sĩ nhi khi đưa con đi khám định kỳ.