Với người lớn khoẻ mạnh, mức pha loãng tinh dầu được các tài liệu an toàn dùng phổ biến là khoảng 1–3% khi thoa lên diện rộng hằng ngày, 0,5–1% cho vùng mặt và tối đa khoảng 5% cho một vùng nhỏ trong thời gian ngắn. Trẻ em, người già, người có da nhạy cảm dùng mức thấp hơn nữa. Đây là mức tham khảo chung, không phải con số đúng cho mọi loại dầu: có những tinh dầu như quế, đinh hương, sả chanh chỉ nên dùng dưới 1%, thậm chí dưới 0,1%.
Vì sao không thoa tinh dầu nguyên chất lên da
Một giọt tinh dầu là sản phẩm cô đặc của rất nhiều nguyên liệu. Muốn có 1 kg tinh dầu sả, người ta cất hàng trăm ký lá; tinh dầu hoa hồng còn cần tới vài tấn cánh hoa. Lượng hoạt chất trong một giọt vì thế lớn hơn nhiều so với những gì da từng tiếp xúc khi ta vò một nắm lá.
Thoa nguyên chất gây ra hai loại rắc rối khác nhau, và người dùng hay nhầm chúng:
- Kích ứng: da đỏ, rát, nóng ngay tại chỗ, xảy ra trong vài phút tới vài giờ. Đây là phản ứng trực tiếp với hoá chất, ai cũng có thể bị nếu nồng độ đủ cao. Ngưng dùng thì thường hết.
- Mẫn cảm (dị ứng tiếp xúc): hệ miễn dịch "ghi nhớ" một chất. Lần đầu có thể không sao, nhưng sau nhiều lần tiếp xúc, cơ thể bắt đầu phản ứng: ngứa, nổi mẩn, phồng rộp, đôi khi lan ra ngoài chỗ thoa. Mẫn cảm thường là vĩnh viễn với chất đó.
Mẫn cảm là lý do chính khiến cuốn Essential Oil Safety của Robert Tisserand và Rodney Young, tài liệu an toàn tinh dầu được giới aromatherapy trích dẫn nhiều nhất, nhấn mạnh việc pha loãng. Nguy cơ mẫn cảm tăng theo nồng độ và theo số lần tiếp xúc. Người thoa nguyên chất mỗi ngày trong nhiều tháng là nhóm hay gặp nhất trong các ca dị ứng tinh dầu được ghi nhận.
Bảng mức pha loãng tham khảo theo vùng da và người dùng
Bảng dưới tổng hợp các khoảng thường gặp trong tài liệu của những hiệp hội aromatherapy lớn như NAHA (Hiệp hội Quốc gia về Hương liệu Trị liệu Toàn diện, Mỹ) và AIA (Liên minh các nhà Hương liệu Quốc tế), cùng sách của Tisserand và Young. Các nguồn không giống nhau hoàn toàn; bảng lấy phần giao nhau, nghiêng về phía thận trọng.
| Trường hợp | Mức pha loãng tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vùng mặt, người lớn | 0,5–1% | Da mặt mỏng, gần mắt và mũi |
| Thoa toàn thân, massage, dùng hằng ngày | 1–3% | Diện tích lớn thì nên ở mức thấp |
| Vùng nhỏ, dùng ngắn ngày (vài ngày) | 3–5% | Không kéo dài, không thoa diện rộng |
| Người cao tuổi, da nhạy cảm, đang có bệnh da | 0,5–1% | Hỏi bác sĩ da liễu nếu da đang tổn thương |
| Phụ nữ mang thai | Thường không quá 1% | Hỏi bác sĩ trước khi dùng |
| Trẻ em | Thấp hơn người lớn, tuỳ tuổi | Trẻ dưới 2 tuổi: hỏi bác sĩ nhi trước |
Những con số này là mức tham khảo phổ biến cho người khoẻ mạnh, không phải chỉ định cho một tình trạng bệnh nào. Nếu da đang viêm, có vết thương hở, hoặc bạn đang dùng thuốc bôi da, hãy hỏi bác sĩ trước.
Đổi phần trăm ra số giọt: phép tính và cái bẫy của "một giọt"
Cách tính quen dùng giả định 1 ml tinh dầu khoảng 20 giọt, tức một giọt khoảng 0,05 ml. Khi đó:
| Lượng dầu nền | 1% | 2% | 3% |
|---|---|---|---|
| 10 ml | khoảng 2 giọt | khoảng 4 giọt | khoảng 6 giọt |
| 30 ml | khoảng 6 giọt | khoảng 12 giọt | khoảng 18 giọt |
| 50 ml | khoảng 10 giọt | khoảng 20 giọt | khoảng 30 giọt |
Phép tính rất đơn giản: lấy thể tích dầu nền (ml) nhân với phần trăm, ra số ml tinh dầu, rồi nhân 20 ra số giọt. Ví dụ 30 ml × 2% = 0,6 ml ≈ 12 giọt.
Cái bẫy nằm ở chữ "khoảng". Kích thước giọt phụ thuộc vào nút nhỏ giọt và độ nhớt của dầu. Tinh dầu loãng như cam, chanh cho giọt nhỏ; tinh dầu đặc như vetiver, đàn hương cho giọt to hơn; mỗi hãng dùng nút nhỏ giọt một cỡ. Các phép đo thực tế cho thấy 1 ml có thể ra từ khoảng 20 tới hơn 30 giọt. Vì vậy:
- Với hỗn hợp nhỏ để dùng ở nhà, đếm giọt là đủ, miễn là bạn chọn mức thấp trong khoảng tham khảo.
- Khi pha lượng lớn hoặc dùng loại dầu có giới hạn rất thấp, nên đong bằng ống hút có vạch hoặc cân điện tử loại 0,01 g.
- Luôn nhỏ tinh dầu vào dầu nền rồi lắc đều, không nhỏ thẳng lên da rồi thoa dầu nền chồng lên.
Những tinh dầu có giới hạn thấp hơn hẳn mức chung
Mức 1–3% chỉ áp dụng cho các tinh dầu tương đối hiền như oải hương, cam ngọt, phong lữ. Một số tinh dầu chứa thành phần dễ gây kích ứng hoặc mẫn cảm, nên có giới hạn riêng thấp hơn nhiều. Sách của Tisserand và Young đưa ra mức tối đa khi thoa da cho từng loại; vài ví dụ gần gũi với người Việt:
| Tinh dầu | Thành phần cần lưu ý | Mức tối đa tham khảo khi thoa da |
|---|---|---|
| Vỏ quế (quế Trung Hoa, quế Việt) | Cinnamaldehyde | Rất thấp, khoảng 0,05–0,07% |
| Nụ đinh hương | Eugenol | Khoảng 0,5% |
| Sả chanh | Citral | Khoảng 0,7% |
| Ngọc lan tây (ylang ylang) | Một số chất gây mẫn cảm | Khoảng 0,8% |
| Bergamot ép vỏ | Bergapten (gây cảm quang) | Khoảng 0,4% nếu da sẽ ra nắng |
Hãy nhìn kỹ dòng tinh dầu quế: 0,07% nghĩa là chưa tới một giọt trong 50 ml dầu nền. Thực tế điều đó có nghĩa là tinh dầu vỏ quế hầu như không nên dùng để thoa da tại nhà, dù nó rất phổ biến ở Việt Nam. Dùng để tạo mùi trong phòng sẽ hợp lý hơn. Lá quế thì tuỳ loài: tinh dầu lá quế Xri Lanca (Cinnamomum verum) giàu eugenol nên có giới hạn khác, còn lá quế Việt (Cinnamomum cassia) vẫn giàu cinnamaldehyde, cần thận trọng như vỏ. Đây là lý do nhãn chai cần ghi rõ tên khoa học và bộ phận cất.
Với tinh dầu sả chanh, citral là chất cho mùi chanh tươi đặc trưng, nhưng cũng là một trong những chất gây mẫn cảm được ghi nhận nhiều. Người quen "nhỏ vài giọt sả vào lòng bàn tay rồi xoa" nên đổi thói quen này.
Chọn dầu nền: không phải chất lỏng nào cũng pha được
Tinh dầu tan trong dầu, gần như không tan trong nước. Nhỏ tinh dầu vào nước, chúng nổi thành váng, và chỗ da chạm váng đó vẫn nhận gần như nguyên chất. Vì vậy:
- Dầu nền thực vật là lựa chọn quen thuộc: dầu dừa phân đoạn (không đông ở nhiệt độ phòng), dầu jojoba (thực ra là sáp lỏng, khá bền), dầu hướng dương, dầu hạnh nhân ngọt, dầu ô liu. Người dị ứng các loại hạt nên tránh dầu hạnh nhân, dầu macca.
- Kem, lotion không mùi có sẵn cũng dùng được làm nền, khuấy kỹ cho đều.
- Nước, nước muối, nước hoa hồng không pha loãng được tinh dầu nếu không có chất nhũ hoá. Lắc lên trông như hoà, để một lúc lại tách lớp.
- Bồn tắm: đừng nhỏ tinh dầu thẳng vào nước tắm. Trộn trước với một thìa dầu nền hoặc chất phân tán dùng cho mỹ phẩm, và vẫn dùng lượng nhỏ. Kích ứng vùng da nhạy cảm sau khi tắm với tinh dầu nguyên chất là chuyện hay gặp.
Dầu nền cũng có hạn dùng. Dầu hạt nho, dầu hướng dương chưa ổn định dễ ôi sau vài tháng mở nắp; dầu ôi có mùi như sơn cũ và chính nó cũng gây kích ứng. Pha từng lượng nhỏ đủ dùng vài tuần sẽ an toàn hơn pha một chai lớn để cả năm.
Những thói quen phổ biến nên đổi
"Tinh dầu thiên nhiên nên lành"
Nguồn gốc thực vật không nói gì về độ an toàn. Cây tạo tinh dầu một phần để tự vệ trước sâu bọ, nấm và động vật ăn lá. Nhiều chất độc mạnh nhất mà con người biết cũng đến từ thực vật. Câu hỏi đúng là "chất này, ở nồng độ này, trên vùng da này có an toàn không", không phải "nó có tự nhiên không".
"Nóng rát là đang có tác dụng"
Cảm giác nóng rát là dấu hiệu kích ứng. Nếu thoa xong mà da đỏ, rát kéo dài, hãy lau bớt bằng dầu nền hoặc dầu ăn rồi rửa lại bằng xà phòng dịu và nước mát. Không cố "chịu cho quen".
"Đã dùng nhiều năm không sao"
Mẫn cảm có thể xuất hiện sau rất lâu. Nhiều người dùng một loại tinh dầu suốt hai, ba năm rồi một ngày bắt đầu ngứa mỗi khi chạm vào nó, thậm chí khi chạm vào sản phẩm khác có cùng thành phần. Dùng ở nồng độ thấp và thay đổi loại dầu là cách giảm nguy cơ.
"Lấy phần trăm của dầu gió làm chuẩn"
Dầu gió, cao xoa là sản phẩm được bào chế và đăng ký theo công thức riêng, có nhãn cảnh báo riêng. Đừng dựa vào chúng để suy ra mức pha cho tinh dầu tự trộn.
Góc nhìn hôm nay: một quy trình nhỏ để mang về
Trước khi pha bất kỳ hỗn hợp nào, bạn có thể đi qua năm bước ngắn:
- Đọc nhãn chai: tên khoa học, bộ phận cất, phương pháp (cất hơi nước hay ép vỏ). Tinh dầu cam chanh ép vỏ có thể gây cảm quang.
- Tra mức tối đa riêng của loại dầu đó. Nếu không tìm được nguồn tin cậy, dùng mức 1%.
- Chọn mức thấp nhất trong khoảng phù hợp với người dùng và vùng da.
- Thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng rộng.
- Ghi lên chai hỗn hợp: thành phần, phần trăm, ngày pha. Cất xa tầm tay trẻ em.
Muốn đọc thêm, cuốn Essential Oil Safety (Tisserand và Young, tái bản lần hai năm 2014) có bảng mức tối đa cho hàng trăm loại tinh dầu; các trang hướng dẫn an toàn của NAHA và AIA trình bày ngắn gọn hơn. Khi có bệnh da, đang dùng thuốc, hoặc định dùng cho trẻ nhỏ, người đáng hỏi nhất vẫn là bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Pha loãng tinh dầu 2% là bao nhiêu giọt?
Với cách tính phổ biến 1 ml khoảng 20 giọt, mức 2% tương đương khoảng 4 giọt tinh dầu trong 10 ml dầu nền, hoặc khoảng 12 giọt trong 30 ml. Kích thước giọt khác nhau tuỳ nút nhỏ giọt và độ đặc của dầu, nên đây chỉ là con số gần đúng.
Có được thoa tinh dầu nguyên chất lên da không?
Các tài liệu an toàn tinh dầu đều khuyên không nên. Thoa nguyên chất làm tăng nguy cơ kích ứng và nhất là nguy cơ mẫn cảm, tức dị ứng tiếp xúc có thể kéo dài suốt đời với chất đó. Hãy pha vào dầu nền theo mức tham khảo.
Pha tinh dầu với nước được không?
Không. Tinh dầu gần như không tan trong nước nên sẽ nổi thành váng, chỗ da chạm vào váng nhận gần như nguyên chất. Muốn pha vào nước cần chất nhũ hoá; dùng tại nhà thì dầu nền thực vật hoặc kem không mùi là lựa chọn đơn giản hơn.
Dầu nền nào tốt để pha tinh dầu?
Dầu dừa phân đoạn, jojoba, hướng dương, hạnh nhân ngọt, ô liu đều dùng được. Jojoba và dầu dừa phân đoạn khá bền, ít ôi. Người dị ứng các loại hạt nên tránh dầu hạnh nhân và dầu macca.
Vì sao tinh dầu quế phải pha loãng hơn các loại khác?
Tinh dầu vỏ quế giàu cinnamaldehyde, một chất gây kích ứng và mẫn cảm mạnh. Mức tối đa tham khảo khi thoa da chỉ khoảng 0,05–0,07%, tức chưa tới một giọt trong 50 ml dầu nền, nên trên thực tế không nên dùng tinh dầu vỏ quế để thoa da tại nhà.
