Máy khuếch tán tinh dầu nên được bật ngắt quãng, mỗi lần khoảng 30–60 phút rồi tắt một khoảng tương đương, trong phòng có thông gió, với lượng tinh dầu ít (nhà sản xuất thường ghi khoảng 3–5 giọt cho mỗi 100 ml nước). Không bật liên tục cả đêm trong phòng kín. Trẻ sơ sinh, người hen suyễn hay bệnh phổi mạn, người hay đau nửa đầu vì mùi, và vật nuôi như mèo, chim là những đối tượng nên tránh hoặc phải hỏi bác sĩ, bác sĩ thú y trước.
Bốn kiểu máy khuếch tán và cách mỗi loại đưa mùi vào không khí
Hiểu máy làm gì giúp bạn biết vì sao cùng "vài giọt" mà mỗi máy cho độ đậm khác nhau.
| Loại | Cách hoạt động | Độ đậm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Siêu âm (phun sương) | Tấm gốm rung tần số cao làm nước pha tinh dầu thành sương mù li ti | Vừa | Phổ biến nhất; cần vệ sinh bể nước thường xuyên |
| Phun nguyên chất (nebulizer) | Luồng khí xé tinh dầu nguyên chất thành hạt cực nhỏ, không dùng nước | Rất đậm | Hao dầu nhanh, chỉ chạy thời gian rất ngắn |
| Đốt nóng (đèn xông, đĩa nến, đĩa điện) | Nhiệt làm tinh dầu bay hơi | Thay đổi theo nhiệt | Nguy cơ cháy, bỏng; nhiệt làm biến đổi một phần mùi |
| Thụ động (que mây, đá, gỗ) | Tinh dầu tự bay hơi từ vật liệu thấm | Nhẹ | Ít rủi ro nhất, nhưng lọ dầu để hở là mối nguy với trẻ và vật nuôi |
Với máy phun sương siêu âm, cái bạn thấy bay ra không phải "hơi tinh dầu" mà là những giọt nước rất nhỏ mang theo tinh dầu. Những giọt này lơ lửng một lúc rồi lắng xuống mặt bàn, sàn nhà. Nếu dùng nước máy nhiều khoáng, chất khoáng trong nước cũng theo sương bay ra và để lại lớp bụi trắng mỏng.
Vì sao nên bật ngắt quãng thay vì liên tục
Mũi của bạn ngừng ngửi thấy từ rất sớm
Sau một thời gian ngồi trong phòng có mùi, mũi "quen" và tín hiệu mùi gửi lên não giảm hẳn. Hiện tượng này gọi là thích nghi khứu giác, và nó xảy ra trong vòng vài chục phút. Hệ quả thực tế: người bật máy cả buổi chiều thường không thấy mùi nữa, rồi thêm giọt, trong khi người mới bước vào phòng thấy nồng đến nhức đầu. Bật ngắt quãng giúp mũi "nghỉ" và bạn dùng ít dầu hơn mà vẫn cảm nhận được.
Tiếp xúc càng lâu, lượng hít vào càng nhiều
Tisserand và Young trong Essential Oil Safety khuyên khuếch tán ngắt quãng, khoảng 30–60 phút bật rồi tắt, thay vì để máy chạy suốt ngày. Lý do không phải vì một buổi chiều có mùi oải hương sẽ gây hại, mà vì rủi ro kích ứng mắt, mũi, họng và đau đầu tăng theo nồng độ và thời gian, đặc biệt trong phòng nhỏ đóng kín.
Hoá học trong không khí trong nhà
Nhiều thành phần tinh dầu thuộc nhóm terpen, như limonene (trong cam, chanh, bưởi) và pinene (trong thông, khuynh diệp). Các nghiên cứu về chất lượng không khí trong nhà đã ghi nhận terpen phản ứng với ozone có sẵn trong không khí, tạo ra một lượng nhỏ formaldehyde và các hạt siêu mịn. Lượng sinh ra phụ thuộc nồng độ ozone, độ thông gió và lượng tinh dầu. Đây không phải lý do để hoảng sợ, mà là một lý do nữa để giữ phòng thông thoáng và không khuếch tán quá đậm.
Phòng rộng bao nhiêu thì dùng bao nhiêu giọt
Không có tiêu chuẩn chung nào quy định số giọt theo mét vuông. Những con số bạn thấy trên hộp máy là khuyến nghị của nhà sản xuất. Vài nguyên tắc dễ áp dụng:
- Bắt đầu thấp. Với máy siêu âm dung tích 100–200 ml, thử 2–3 giọt trước. Nếu sau 15 phút bạn vẫn thấy mùi rõ khi đi từ ngoài vào, thế là đủ.
- Phòng nhỏ, phòng ngủ, phòng điều hoà đóng kín: ít hơn nữa. Phòng ngủ 10–12 m² cần ít dầu hơn hẳn phòng khách 30 m² mở cửa sổ.
- Không cộng dồn. Hai máy ở hai góc một phòng nhỏ không phải ý hay.
- Để một lối thông gió: hé cửa sổ hoặc mở cửa phòng.
- Máy phun nguyên chất mạnh hơn hẳn; nhiều loại có hẹn giờ chạy từng đợt vài phút. Hãy dùng chế độ đó.
Một phép thử đơn giản: ra khỏi phòng năm phút rồi quay lại. Nếu mùi làm bạn cay mắt, nặng đầu hoặc phải thở ngắn, phòng đang quá đậm.
Ai nên tránh hoặc hỏi ý kiến trước
| Đối tượng | Vì sao | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ | Đường thở nhỏ, nhạy với menthol, cineole | Không bật trong phòng trẻ ngủ; hỏi bác sĩ nhi |
| Người hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính | Mùi nồng và hạt li ti có thể khởi phát cơn khó thở | Hỏi bác sĩ; nếu dùng thì rất nhạt, ngắn, có thông gió |
| Người bị đau nửa đầu do mùi | Mùi mạnh là tác nhân khởi phát quen thuộc | Tránh, hoặc chỉ dùng khi họ đồng ý |
| Người động kinh | Một số tinh dầu như long não, hương thảo, khuynh diệp được nêu là có thể làm giảm ngưỡng co giật | Hỏi bác sĩ thần kinh trước |
| Phụ nữ mang thai | Dữ liệu an toàn còn ít | Hỏi bác sĩ sản khoa |
| Mèo, chim, thỏ, chó nhỏ | Mèo chuyển hoá kém nhiều hợp chất; chim rất nhạy với chất trong không khí | Không khuếch tán trong phòng kín có vật nuôi; hỏi bác sĩ thú y |
Ở nơi dùng chung như văn phòng, lớp học, phòng chờ, nên hỏi mọi người trước. Mùi bạn thấy dễ chịu có thể là thứ khiến người ngồi cạnh đau đầu cả buổi.
Vệ sinh máy: phần hay bị quên
Máy siêu âm là một bể nước nhỏ, ấm, để lâu. Nước đọng vài ngày là môi trường cho vi khuẩn và nấm mốc phát triển, rồi máy lại phun chúng thành sương vào phòng. Những lưu ý chung, nhưng luôn ưu tiên hướng dẫn của nhà sản xuất:
- Đổ hết nước sau mỗi lần dùng, lau khô bể, không để nước qua đêm.
- Vệ sinh định kỳ, thường mỗi tuần một lần, theo cách hãng hướng dẫn (nhiều hãng gợi ý giấm trắng pha loãng và tăm bông lau nhẹ tấm rung).
- Dùng loại nước hãng khuyên, thường là nước lọc hoặc nước cất để tránh cặn khoáng.
- Lau sạch tinh dầu cam chanh sau khi dùng: limonene có thể làm một số loại nhựa bị mờ, nứt theo thời gian.
- Kiểm tra dây điện, phích cắm, đặt máy trên mặt phẳng chắc, xa mép bàn, xa ổ điện thấp.
An toàn cháy nổ và điện
Tinh dầu là chất dễ cháy. Phần lớn có điểm chớp cháy thấp hơn nhiệt độ của ngọn lửa nến nhiều lần. Với đèn xông dùng nến:
- Không để nến cháy khi không có người, không đặt gần rèm, giấy, gỗ.
- Luôn có nước trong đĩa xông; đĩa cạn tinh dầu có thể bốc khói, nứt, bén lửa.
- Đặt xa tầm với của trẻ và vật nuôi, trên bề mặt không cháy.
Với máy điện, nguy cơ chính là nước tràn vào phần điện khi máy bị đổ. Rút điện trước khi thêm nước và vệ sinh.
Góc nhìn hôm nay: một quy tắc nhỏ cho căn phòng của bạn
Nếu cần nhớ một câu, hãy nhớ: ít giọt, ngắn giờ, mở cửa, tắt khi ngủ. Thêm một thói quen nữa là đổ nước và lau máy ngay khi tắt. Mùi thơm trong nhà nên là thứ thoáng qua, không phải một lớp sương đặc quánh suốt ngày.
Ai muốn tìm hiểu sâu về hoá học không khí trong nhà có thể đọc các bài tổng quan về phản ứng giữa terpen và ozone trên những tạp chí chuyên ngành về chất lượng không khí trong nhà. Về liều lượng và đối tượng cần tránh, chương về đường hít trong Essential Oil Safety của Tisserand và Young là nguồn tham khảo kỹ nhất. Còn với người trong nhà đang có bệnh hô hấp, câu hỏi nên dành cho bác sĩ đang điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Máy khuếch tán tinh dầu nên bật bao lâu?
Khuyến nghị phổ biến là bật ngắt quãng, khoảng 30–60 phút rồi tắt một khoảng tương đương, thay vì chạy liên tục. Mũi quen mùi sau vài chục phút nên bật lâu hơn cũng không thấy thơm hơn, trong khi lượng hít vào cứ tăng lên.
Có nên bật máy khuếch tán tinh dầu cả đêm khi ngủ?
Không nên, nhất là trong phòng ngủ kín có điều hoà. Hãy bật trước khi ngủ một lúc rồi tắt, hoặc dùng chế độ hẹn giờ. Không bật trong phòng có trẻ sơ sinh, người hen suyễn hoặc vật nuôi đang ngủ.
Máy khuếch tán bao nhiêu giọt tinh dầu là đủ?
Nhà sản xuất thường ghi khoảng 3–5 giọt cho mỗi 100 ml nước. Với phòng nhỏ hoặc phòng kín, nên bắt đầu từ 2–3 giọt. Nếu bạn bước vào phòng mà thấy cay mắt hay nặng đầu, lượng đó đã quá nhiều.
Người bị hen suyễn có dùng máy khuếch tán tinh dầu được không?
Mùi nồng và các hạt li ti có thể khởi phát cơn khó thở ở người hen suyễn. Hãy hỏi bác sĩ đang điều trị trước; nếu được đồng ý, chỉ dùng rất nhạt, thời gian ngắn và có thông gió.
Bao lâu thì phải vệ sinh máy khuếch tán?
Nên đổ nước và lau khô sau mỗi lần dùng, vệ sinh kỹ khoảng mỗi tuần một lần theo hướng dẫn của hãng. Nước đọng lâu trong bể là nơi vi khuẩn, nấm mốc phát triển và bị phun ngược vào phòng.
