Tinh dầu cảm quang: cam, chanh, bergamot và vết bỏng nắng trên da

Tinh dầu cảm quang là tinh dầu có chứa chất làm da bỏng khi gặp tia cực tím, hay gặp nhất là bergamot, chanh vàng, chanh xanh ép vỏ và cam đắng. Thủ phạm là nhóm furocoumarin, chủ yếu là bergapten. Thoa các tinh dầu này lên da rồi ra nắng có thể gây đỏ, phồng rộp như bỏng, sau đó để lại vết sạm màu kéo dài hàng tháng. Cách phòng đơn giản: dùng dưới mức giới hạn tham khảo, chọn loại cất hơi nước hoặc loại đã khử furocoumarin, hoặc tránh nắng khoảng 12 giờ sau khi thoa.

Cảm quang xảy ra thế nào trên da

Furocoumarin là những phân tử thực vật có khả năng hấp thụ tia UVA. Khi nằm trên da và gặp nắng, chúng bị "kích hoạt" và phản ứng với các thành phần trong tế bào da, kể cả ADN, gây tổn thương giống như bỏng. Đây là phản ứng độc quang (phototoxic): ai cũng có thể bị nếu đủ lượng chất và đủ nắng, không cần cơ địa dị ứng.

Điều làm nhiều người không nhận ra nguyên nhân là thời gian. Vết đỏ thường xuất hiện sau khoảng một ngày, đậm nhất sau hai, ba ngày. Người bị đã quên mất chuyện thoa dầu hôm trước, và nghĩ mình bị côn trùng đốt, dị ứng thức ăn hay "nóng trong". Sau giai đoạn đỏ là giai đoạn sạm: những mảng nâu có hình dạng kỳ lạ, đúng theo vệt dầu chảy hay dấu ngón tay, có thể tồn tại hàng tháng.

Nên phân biệt với dị ứng ánh sáng (photoallergy), một phản ứng miễn dịch hiếm hơn, chỉ xảy ra ở người đã mẫn cảm, thường gây ngứa và có thể lan ra ngoài vùng tiếp xúc. Cả hai đều cần tránh nắng và đi khám nếu nặng.

Một vết sạm có tên riêng trong y văn

Đầu thế kỷ 20, các bác sĩ da liễu châu Âu mô tả những vệt sạm màu hình giọt nước dài trên cổ phụ nữ, đúng chỗ họ chấm nước hoa. Vết sạm có hình như mặt dây chuyền, nên được đặt tên là berloque dermatitis, từ chữ "breloque" trong tiếng Pháp nghĩa là mặt dây đeo. Nguyên nhân được tìm ra là tinh dầu bergamot trong các loại nước hoa kiểu Cologne thời đó.

Chính những ca như vậy là lý do ngành hương liệu ngày nay giới hạn rất chặt hàm lượng furocoumarin. Tiêu chuẩn của IFRA (Hiệp hội Hương liệu Quốc tế) đặt mức tối đa tính bằng phần triệu cho các sản phẩm lưu lại trên da, và các nhà sản xuất nước hoa dùng bergamot đã khử furocoumarin. Vấn đề giờ chủ yếu nằm ở người tự pha tinh dầu tại nhà, không có ai kiểm soát mức đó.

Tinh dầu nào cảm quang, tinh dầu nào không

Điểm mấu chốt là phương pháp lấy dầu. Furocoumarin là phân tử nặng, gần như không bay theo hơi nước khi chưng cất. Vì vậy tinh dầu cam chanh ép lạnh từ vỏ giữ lại chúng, còn tinh dầu cùng loại quả nhưng cất hơi nước thì gần như không có.

Các mức trong bảng là mức tham khảo được trích từ Essential Oil Safety của Tisserand và Young, áp dụng cho sản phẩm lưu lại trên vùng da sẽ phơi nắng. Nếu dùng nhiều loại cảm quang trong cùng một hỗn hợp, mức của chúng cộng dồn: 0,2% bergamot cộng 0,35% chanh xanh đã chạm ngưỡng.

Còn tinh dầu vỏ bưởi Việt Nam?

Tinh dầu vỏ bưởi (từ bưởi ta, Citrus maxima) rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là để dưỡng tóc. Số liệu công bố về hàm lượng furocoumarin trong tinh dầu vỏ bưởi ta còn ít và không đủ để đưa ra một mức giới hạn chắc chắn. Vì bưởi chùm (grapefruit) là con lai có bưởi làm bố mẹ và có tính cảm quang nhẹ, cách thận trọng là: pha loãng, ưu tiên dùng buổi tối, và nếu thoa lên da đầu, vùng trán, gáy thì tránh nắng gắt trong ngày đó.

Không chỉ tinh dầu: những thứ trong bếp cũng gây bỏng nắng

Cùng một cơ chế, các bác sĩ da liễu gọi là viêm da do thực vật và ánh sáng (phytophotodermatitis). Ca kinh điển là người vắt chanh pha nước uống ngoài bãi biển, nước chanh dính tay, vài ngày sau trên da hiện những vệt nâu hình giọt nước, hình bàn tay. Ở Việt Nam, những tình huống quen thuộc gồm:

• Vắt chanh, bóp tắc khi ăn hải sản ngoài trời nắng, rồi lau tay vào đùi, vào cánh tay.
• Trẻ em chơi với lá sung, cần tây, rau mùi tây ngoài vườn giữa trưa.
• Dùng nửa quả chanh chà lên da, nách để "làm sáng" rồi đi ra đường.

Rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc nước chanh và lá cây, trước khi ra nắng, là đủ để tránh phần lớn trường hợp.

Lỡ bị rồi thì làm gì

1. Tránh nắng ngay vùng da đó, che bằng quần áo. Tiếp tục phơi nắng sẽ làm phản ứng nặng thêm và vết sạm đậm hơn.
2. Rửa sạch phần dầu còn lại bằng xà phòng dịu và nước mát.
3. Chườm mát nếu thấy nóng rát. Không chọc vỡ bọng nước.
4. Không thoa thêm tinh dầu, kể cả loại được quảng cáo "làm dịu da".
5. Đi khám bác sĩ da liễu nếu có bọng nước lớn, diện rộng, đau nhiều, sốt, hoặc vùng mặt, mắt bị ảnh hưởng.
6. Giai đoạn sạm: dùng kem chống nắng phổ rộng và che chắn kỹ trong nhiều tuần, vết sạm thường nhạt dần theo thời gian. Muốn dùng thuốc làm mờ vết thâm thì hỏi bác sĩ da liễu.

Góc nhìn hôm nay: quy tắc "buổi tối và rửa trôi"

Bạn không cần bỏ hẳn tinh dầu cam chanh. Mùi tươi của chúng là một trong những mùi dễ chịu nhất. Chỉ cần nhớ ba cách dùng ít rủi ro:

• Dùng vào buổi tối, khi sau đó bạn không ra nắng trong ít nhất 12 giờ.
• Dùng trong sản phẩm rửa trôi như sữa tắm, dầu gội, vì phần lớn dầu bị nước cuốn đi. Các tài liệu an toàn coi sản phẩm rửa trôi ít đáng lo hơn nhiều so với dầu thoa lưu lại.
• Dùng trong máy khuếch tán thay vì thoa da; cảm quang chỉ xảy ra khi chất nằm trên da.

Khi mua, hãy đọc nhãn tìm hai thông tin: phương pháp lấy dầu (ép lạnh hay cất hơi nước) và dòng chữ FCF hoặc "không chứa bergapten" nếu là bergamot. Nhãn không ghi phương pháp với tinh dầu cam chanh là một lý do để hỏi lại người bán. Muốn đọc thêm, phần về độc quang trong sách của Tisserand và Young, và hướng dẫn chống nắng của các hội da liễu, là hai nguồn đáng tin.