Bã sau chưng cất tinh dầu, tức lá, cành, vỏ, quả đã qua nồi hơi, thường được dùng vào ba việc chính: phơi khô làm chất đốt cho chính lò cất, ủ thành phân hữu cơ, và làm vật liệu phủ gốc hoặc giá thể trồng cây. Khối lượng bã gần bằng khối lượng nguyên liệu đưa vào, vì tinh dầu chỉ chiếm chưa tới vài phần trăm. Một lò cất mỗi ngày vì thế cũng là một "nhà máy" sản xuất bã, và xử lý bã tốt hay kém ảnh hưởng thẳng tới chi phí lẫn môi trường xung quanh.
Bã sau chưng cất có gì
Sau mẻ cất, nguyên liệu thay đổi rõ: màu xỉn đi, mềm nhũn, ướt sũng nước ngưng, mùi nhạt hơn nhiều nhưng chưa mất hết. Về thành phần, bã vẫn giữ gần như nguyên phần xơ (cellulose, hemicellulose, lignin), phần lớn chất khoáng, một phần đạm. Thứ mất đi chủ yếu là tinh dầu, cộng thêm một ít chất tan vào nước đáy nồi.
Ba điều cần biết khi tính chuyện dùng bã:
- Bã rất ướt: vừa dỡ khỏi nồi, bã ngậm nhiều nước, nặng, dễ lên men nóng nếu chất đống.
- Bã còn sót tinh dầu: lượng sót tuỳ lò cất kỹ hay ẩu. Một ít tinh dầu sót lại có thể ức chế vi sinh vật trong đống ủ hoặc ảnh hưởng tới cây con.
- Mỗi loại bã một tính: bã sả mềm, nhiều xơ dài; bã tràm, bã quế có cành gỗ; bã hồi, bã vỏ bưởi giàu chất hữu cơ dễ phân huỷ hơn.
Làm chất đốt cho lò: cách dùng phổ biến nhất
Ở lò cất làng quê, cảnh quen thuộc là bãi bã phơi trải trên sân, trên đồi, khô rồi gom lại làm củi đốt cho các mẻ sau. Đây là cách tự cung tự cấp hợp lý: chính nguyên liệu đã cất xong quay lại cung cấp một phần nhiệt cho mẻ mới, giảm lượng củi phải mua hoặc chặt.
Mặt được và mặt chưa được:
| Mặt được | Mặt chưa được |
|---|---|
| Giảm củi rừng, giảm chi phí nhiên liệu | Phải có sân phơi rộng và trời nắng |
| Giải quyết đống bã ngay tại lò | Bã chưa khô kỹ đốt nhiều khói, nhiệt thấp |
| Tro có thể bón lại cho vườn | Bã nhẹ, cháy nhanh, phải thêm liên tục, buồng đốt cũ hiệu quả kém |
Hướng cải tiến nhiều nơi đang làm là ép bã thành viên hoặc bánh nhiên liệu sinh khối, hoặc thay buồng đốt hở bằng buồng đốt kín có cấp gió. Bã được đốt hiệu quả hơn, khói ít hơn. Chủ đề nhiên liệu cho lò cất có bài riêng; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng đốt bã là cách dùng đầu tiên, rẻ nhất.
Ủ phân hữu cơ: trả lại cho đất
Bã sau chưng cất là nguyên liệu ủ phân khá tốt vì nhiều xơ, đã được hơi nước làm mềm. Cách ủ cũng giống ủ các phụ phẩm nông nghiệp khác:
- Để ráo bớt nước một vài ngày, tránh đống ủ quá sũng, thiếu khí, bốc mùi.
- Trộn với nguồn đạm: phân chuồng, bèo, rau thải, vì bã thiên về chất xơ, nghèo đạm.
- Bổ sung chế phẩm vi sinh phân giải xơ nếu có, như cách ủ rơm rạ.
- Đảo định kỳ cho thông khí, giữ ẩm vừa phải.
- Ủ đủ thời gian đến khi hoai, không còn mùi tinh dầu rõ, rồi mới bón cho cây.
Bước cuối quan trọng. Một số hợp chất trong tinh dầu như citral, cineole, cinnamaldehyde có khả năng ức chế nảy mầm và sinh trưởng của cây khác (hiện tượng các nhà sinh thái gọi là cảm nhiễm, allelopathy). Bón bã còn tươi, còn nồng mùi cho cây con, rau mầm có thể làm cây chậm lớn. Ủ hoai cho vi sinh vật phân huỷ hết những hợp chất này là cách an toàn.
Phủ gốc, giá thể và vài cách dùng khác
Phủ gốc (mulch)
Bã sả khô, bã lá tràm đã phơi có thể rải quanh gốc cây ăn quả, cây lâu năm để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại. Lớp phủ mục dần thành mùn. Với cây lâu năm đã lớn, phần tinh dầu sót lại ít ảnh hưởng, nhưng không nên phủ dày sát thân cây non hay luống rau mới gieo.
Giá thể trồng nấm, giá thể cây
Một số nghiên cứu trong và ngoài nước đã thử dùng bã sả, bã cây thơm sau chưng cất phối trộn làm giá thể trồng nấm hoặc giá thể ươm cây. Kết quả tuỳ loại nấm, tỷ lệ phối trộn và cách xử lý bã; đây là hướng có tiềm năng nhưng chưa phải quy trình phổ biến ở lò làng. Ai muốn thử nên bắt đầu với tỷ lệ nhỏ trộn vào giá thể quen thuộc.
Thức ăn chăn nuôi
Có nghiên cứu về việc dùng bã sả làm một phần thức ăn thô cho gia súc nhai lại. Đây là lĩnh vực cần hướng dẫn của cán bộ chăn nuôi, vì giá trị dinh dưỡng của bã thấp và phần tinh dầu sót có thể làm vật nuôi kém ăn. Không tự ý cho vật nuôi ăn bã quế, bã hồi.
Vật liệu khác
Xơ sả đã được thử làm bột giấy, ván ép, than sinh học (biochar) trong các nghiên cứu vật liệu. Phần lớn còn ở quy mô thử nghiệm, chưa thành đầu ra ổn định cho lò cất nhỏ.
Bã hồi, bã vỏ: chuyện riêng
Không phải bã nào cũng chỉ để đốt. Quả hồi sau khi cất dầu vẫn giữ hình dạng cánh sao, chỉ nhạt mùi. Ở vùng hồi, chuyện quả hồi đã rút dầu bị phơi khô rồi trộn vào hồi gia vị là một kiểu gian lận người mua phải đề phòng. Bã hồi đúng chỗ là trong đống ủ hoặc lò đốt, không phải trên sạp gia vị.
Vỏ bưởi, vỏ cam sau chưng cất mềm, nhiều pectin, phân huỷ nhanh, là nguyên liệu ủ tốt. Một số cơ sở làm sản phẩm từ vỏ bưởi tận dụng thêm phần vỏ này cho các sản phẩm khác, nhưng muốn dùng cho thực phẩm thì phải đúng quy trình vệ sinh thực phẩm ngay từ đầu, không phải bã từ nồi cất nào cũng đem dùng được.
Nước thải đáy nồi: phần hay bị quên
Bên cạnh bã còn có nước đáy nồi, nước sẫm màu, chứa chất hữu cơ hoà tan từ nguyên liệu, đôi khi có tinh dầu nhũ hoá. Lượng ít thì không đáng ngại, nhưng lò cất chạy liên tục nhiều mẻ mỗi ngày mà đổ thẳng nước này xuống mương, suối thì lâu dần nước có mùi, cá chết, hàng xóm phàn nàn.
- Để nguội, lắng, có thể tận dụng tưới vào đống ủ phân.
- Không đổ trực tiếp xuống nguồn nước sinh hoạt, ao nuôi cá.
- Cơ sở quy mô lớn cần tìm hiểu quy định về xử lý nước thải sản xuất tại địa phương.
Gợi ý cho một lò cất nhỏ
Không cần đầu tư lớn để xử lý bã tốt hơn:
- Bố trí sẵn khu phơi bã và khu ủ phân tách khỏi khu chứa nguyên liệu tươi, tránh lẫn.
- Ghi lại mỗi ngày bao nhiêu bã, đốt bao nhiêu, ủ bao nhiêu, để biết lò tự cung được bao nhiêu nhiệt.
- Thử ủ một đống bã với phân chuồng và chế phẩm vi sinh, theo dõi đến khi hoai, bón thử cho một khoảnh trước khi dùng rộng.
- Hỏi trạm khuyến nông địa phương về chế phẩm vi sinh phù hợp với phụ phẩm nhiều xơ.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các báo cáo của ngành nông nghiệp về tận dụng phụ phẩm cây trồng, và các bài nghiên cứu về "spent lemongrass" hay "distillation residue" của cây cho tinh dầu trên các tạp chí nông nghiệp quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Bã sả sau khi cất tinh dầu dùng làm gì?
Bã sả thường được phơi khô làm chất đốt cho lò cất, ủ thành phân hữu cơ hoặc rải phủ gốc cây lâu năm. Một số nghiên cứu còn thử làm giá thể trồng nấm và vật liệu xơ, nhưng chưa phổ biến ở quy mô lò làng.
Bã sau chưng cất có bón trực tiếp cho cây được không?
Không nên bón bã còn tươi, còn nồng mùi cho cây con hoặc rau, vì tinh dầu sót lại có thể ức chế nảy mầm và sinh trưởng. Nên ủ bã cho hoai, hết mùi tinh dầu rõ rồi mới bón.
Ủ bã chưng cất làm phân cần trộn gì?
Bã nhiều xơ, nghèo đạm nên cần trộn thêm phân chuồng hoặc rau xanh, bèo, bổ sung chế phẩm vi sinh phân giải xơ, giữ ẩm vừa phải và đảo định kỳ cho đến khi hoai.
Quả hồi đã cất tinh dầu có dùng làm gia vị được không?
Không nên. Quả hồi sau khi cất đã mất gần hết tinh dầu, nhạt mùi vị. Trộn loại này vào hồi khô bán là gian lận; bã hồi nên đưa vào đống ủ hoặc làm chất đốt.
Nước đáy nồi sau chưng cất có đổ ra suối được không?
Không nên đổ thẳng xuống suối, ao, mương. Nước này chứa chất hữu cơ và tinh dầu nhũ hoá, có thể làm nước bốc mùi và hại cá. Nên để nguội, lắng và tận dụng tưới đống ủ phân.
