Bảo quản tinh dầu đúng là giữ nó tránh xa ba kẻ thù: oxy, ánh sáng và nhiệt. Cách làm: đựng trong chai thuỷ tinh tối màu, đậy kín ngay sau khi dùng, để nơi mát và tối (tủ lạnh là tốt nhất với tinh dầu cam chanh), và san sang chai nhỏ hơn khi dầu còn ít. Hạn dùng thật sự tính từ lúc mở nắp: theo mức tham khảo phổ biến, tinh dầu cam chanh và tùng bách khoảng 1–2 năm, phần lớn loại khác khoảng 2–3 năm, một số tinh dầu gỗ, rễ để được lâu hơn.
Tinh dầu "hỏng" nghĩa là gì
Tinh dầu không bị ôi theo kiểu vi khuẩn làm hỏng thực phẩm, vì hầu như không có nước cho vi khuẩn sống. Thứ làm nó xuống cấp là oxy hoá: các phân tử trong dầu, nhất là terpen như limonene (cam, chanh, bưởi), pinene (thông, khuynh diệp, tràm), linalool (oải hương, ngọc lan tây), phản ứng chậm với oxy trong không khí. Ánh sáng, đặc biệt là tia cực tím, và nhiệt làm phản ứng chạy nhanh hơn.
Sản phẩm của quá trình này là các hydroperoxide, epoxide và những chất đã bị biến đổi khác. Chúng gây ra hai vấn đề:
- Mùi thay đổi: dầu cam mất vị tươi, ngả mùi chua hoặc mùi dầu thông cũ; nhiều loại trở nên "phẳng", nhạt.
- Dễ gây dị ứng hơn: hydroperoxide của limonene và linalool là chất gây mẫn cảm da mạnh hơn nhiều so với chất ban đầu. Các nhà da liễu châu Âu đã đưa chúng vào bộ thử áp bì thường quy. Đây là lý do quan trọng nhất để không thoa dầu đã cũ lên da.
Tinh dầu oxy hoá nặng còn có thể đặc lại, dính như nhựa, vì các phân tử kết nối với nhau.
Hạn dùng tham khảo theo nhóm tinh dầu
Không có con số tuyệt đối, vì hạn dùng phụ thuộc vào chất lượng ban đầu, cách đóng chai và cách bạn cất. Bảng dưới là mức tham khảo phổ biến trong tài liệu aromatherapy, trong đó có Essential Oil Safety của Tisserand và Young, với điều kiện bảo quản tốt sau khi mở nắp:
| Nhóm | Ví dụ | Hạn dùng tham khảo sau khi mở | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Cam chanh | Cam, chanh, bưởi, quýt, bergamot | Khoảng 1–2 năm, nên để tủ lạnh | Giàu limonene, oxy hoá nhanh nhất |
| Lá kim, tùng bách | Thông, linh sam, bách xù | Khoảng 1–2 năm | Giàu pinene |
| Phần lớn tinh dầu lá, hoa, thảo mộc | Oải hương, tràm, khuynh diệp, sả, bạc hà, hương thảo | Khoảng 2–3 năm | Thành phần hỗn hợp, oxy hoá vừa |
| Gỗ, rễ, nhựa thơm | Hoắc hương, cỏ hương bài (vetiver), đàn hương | Lâu hơn, có loại mùi còn "chín" thêm | Nhiều phân tử lớn, bền, ít terpen nhẹ |
| Hỗn hợp đã pha dầu nền | Dầu massage tự pha | Theo hạn của dầu nền, thường vài tháng tới một năm | Dầu nền có thể ôi trước tinh dầu |
| Nước cất thơm (hydrosol) | Nước hoa hồng, nước lá tràm cất | Thường chỉ vài tháng, để tủ lạnh | Có nước nên vi sinh vật có thể phát triển |
"Hạn sử dụng" in trên nhãn nhiều khi tính từ ngày đóng chai hoặc ngày chưng cất, với giả định chưa mở nắp. Một khi đã mở, đồng hồ thật sự bắt đầu chạy từ đó.
Năm việc cụ thể để dầu bền hơn
1. Chai thuỷ tinh tối màu, nắp kín
Thuỷ tinh màu hổ phách hoặc xanh coban chặn phần lớn tia cực tím. Thuỷ tinh trong suốt để ngoài sáng là lựa chọn tệ nhất. Tránh đựng tinh dầu nguyên chất trong chai nhựa thông thường: một số tinh dầu như cam chanh có thể làm mềm, mờ hoặc thấm qua nhiều loại nhựa. Nắp nên là loại có nút nhỏ giọt khít; ống bóp cao su để lâu trong lọ sẽ bị tinh dầu làm mềm, dính, rồi chính nó làm bẩn dầu.
2. Đóng nắp ngay
Mỗi lần mở là một lần không khí mới tràn vào. Lấy đủ số giọt rồi vặn chặt lại ngay, không để lọ mở trên bàn trong lúc pha.
3. Giảm khoảng trống trong chai
Khi lọ 50 ml chỉ còn 10 ml dầu, phần còn lại là 40 ml không khí chứa oxy nằm ngay trên mặt dầu. San sang lọ 10 ml giúp dầu bền hơn rõ rệt. Các nhà sản xuất lớn còn bơm khí nitơ vào khoảng trống trước khi đóng thùng vì cùng lý do này.
4. Mát và tối
Nhiệt độ phòng ở Việt Nam mùa hè có thể trên 30°C, và trong ô tô đỗ ngoài nắng còn cao hơn nhiều. Đừng để tinh dầu trong cốp xe, trên bệ cửa sổ, cạnh bếp, trên nóc tủ lạnh (chỗ đó ấm vì máy nén). Tủ lạnh ngăn mát, khoảng 4–8°C, là nơi tốt cho tinh dầu cam chanh và các lọ ít dùng. Khi để tủ lạnh:
- Cho lọ vào một hộp kín riêng, dán nhãn rõ, tách khỏi đồ ăn và ngoài tầm tay trẻ em.
- Lấy ra để lọ về nhiệt độ phòng rồi mới mở nắp, tránh hơi nước ngưng tụ vào trong.
5. Ghi ngày mở nắp
Một mẩu giấy dán dưới đáy lọ với ngày mở là cách đơn giản nhất để biết dầu đã bao tuổi. Trí nhớ về "lọ này mua hồi nào" gần như luôn sai.
Những hiện tượng trông như hỏng nhưng bình thường
Không phải thay đổi nào cũng là dấu hiệu hư:
- Tinh dầu hồi đông đặc khi trời lạnh. Thành phần chính của tinh dầu hồi là anethole, chất có điểm nóng chảy khoảng 21°C. Mùa đông miền Bắc, lọ tinh dầu hồi có thể kết tinh trắng đục hoặc đặc lại. Ngâm lọ trong nước ấm, dầu lỏng trở lại. Đây là tính chất bình thường, thậm chí là một chỉ dấu chất lượng.
- Tinh dầu hoa hồng cất hơi nước đặc lại trong lạnh do các chất sáp tự nhiên.
- Tinh dầu hoắc hương, cỏ hương bài sẫm màu hơn theo thời gian và mùi tròn hơn; đây là kiểu "chín" được giới hương liệu ưa chuộng.
Dấu hiệu tinh dầu đã xuống cấp
| Dấu hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| Mùi đổi hẳn: chua, khét, mùi dầu thông cũ, hoặc nhạt đi rõ rệt | Oxy hoá đáng kể |
| Đặc, dính, để lại vệt như nhựa quanh miệng lọ | Các phân tử đã kết nối, oxy hoá nặng |
| Đục, có cặn lạ (với loại vốn trong) | Có thể lẫn nước hoặc tạp chất |
| Đổi màu mạnh ở loại vốn ổn định màu | Có thể đã biến đổi |
| Thoa thử thấy rát, ngứa trong khi trước đây không | Có thể đã tạo chất gây mẫn cảm; ngừng dùng trên da |
Lưu ý quan trọng: mũi không đo được peroxide. Một lọ dầu cam mở đã hai năm có thể vẫn thơm "tạm được" nhưng đã chứa đủ hydroperoxide để gây dị ứng. Phòng kiểm nghiệm đo chỉ số peroxide bằng phương pháp hoá học; người dùng ở nhà chỉ có thể dựa vào ngày mở nắp và cách bảo quản. Khi đã quá mức tham khảo, đừng dùng dầu đó để thoa da.
Bảo quản an toàn, không chỉ để dầu bền
Bảo quản tinh dầu còn là chuyện an toàn trong nhà:
- Ngoài tầm tay trẻ em và vật nuôi, trong tủ có chốt hoặc khoá.
- Xa nguồn nhiệt và lửa: tinh dầu là chất dễ cháy, không để cạnh bếp ga, nến, ổ điện nóng.
- Không đựng trong chai nước uống, lọ thuốc; mọi hỗn hợp tự pha đều phải dán nhãn.
- Bỏ dầu cũ với lượng nhỏ theo rác sinh hoạt (thấm vào giấy, cho vào túi kín), không đổ một lượng lớn xuống cống.
Góc nhìn hôm nay: kiểm kê tủ tinh dầu một lần
Việc nhỏ đáng làm ngay: lấy hết các lọ tinh dầu trong nhà ra, xếp theo nhóm, ghi ngày mở nếu còn nhớ, bỏ những lọ không rõ tuổi, không nhãn hoặc có dấu hiệu xuống cấp, san lọ còn ít sang lọ nhỏ, và cho lọ cam chanh vào tủ lạnh. Nhiều người phát hiện mình đang giữ những lọ mua từ năm, sáu năm trước. Muốn hiểu sâu hơn về hoá học oxy hoá, chương về độ ổn định của tinh dầu trong Essential Oil Safety của Tisserand và Young giải thích kỹ, kèm những nghiên cứu về hydroperoxide và dị ứng da.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu để được bao lâu sau khi mở nắp?
Theo mức tham khảo phổ biến, tinh dầu cam chanh và tùng bách khoảng 1–2 năm, phần lớn tinh dầu lá, hoa, thảo mộc khoảng 2–3 năm, một số tinh dầu gỗ và rễ như hoắc hương, cỏ hương bài để được lâu hơn. Con số thật phụ thuộc vào cách bảo quản.
Có nên để tinh dầu trong tủ lạnh không?
Có, nhất là tinh dầu cam chanh và các lọ ít dùng. Cho lọ vào hộp kín riêng, dán nhãn, tách khỏi đồ ăn, và để lọ về nhiệt độ phòng trước khi mở nắp để hơi nước không ngưng tụ vào trong.
Làm sao biết tinh dầu đã hỏng?
Dấu hiệu thường gặp là mùi đổi hẳn hoặc nhạt đi, dầu đặc và dính, đục hoặc có cặn lạ, hay thoa thấy rát trong khi trước đây không sao. Tuy vậy mũi không phát hiện được các chất gây dị ứng sinh ra khi oxy hoá, nên hãy dựa vào ngày mở nắp.
Tinh dầu hết hạn có dùng được không?
Không nên thoa tinh dầu đã quá hạn hoặc bị oxy hoá lên da, vì chúng dễ gây dị ứng hơn. Nếu không chắc tình trạng của lọ dầu, an toàn nhất là bỏ đi với lượng nhỏ theo rác sinh hoạt.
Vì sao tinh dầu hồi bị đông lại?
Thành phần chính của tinh dầu hồi là anethole, chất có điểm nóng chảy khoảng 21°C, nên trời lạnh dầu có thể kết tinh hoặc đặc lại. Ngâm lọ trong nước ấm là dầu lỏng trở lại; đây là tính chất bình thường, không phải dầu hỏng.
