Ở phương Đông, chưng cất cây thơm cho mục đích y dược và hương liệu đi muộn hơn thế giới Hồi giáo, và nhiều phần đến từ chính con đường buôn bán với thế giới ấy. Trung Hoa biết tới nước hoa hồng cất sẵn qua lễ vật và hàng nhập từ thế kỷ 10, có văn bản mô tả cách cất từ thời Tống, và tới thời Thanh mới có cả một nhóm thuốc gọi là "lộ", tức nước cất cây cỏ. Ở Việt Nam, y học cổ truyền chủ yếu dùng thuốc sắc, cao, hoàn, tán; chưng cất tinh dầu phát triển mạnh như một nghề ở các vùng nguyên liệu nhiều hơn là trong y thư.
Nước hoa hồng tới Trung Hoa: một món quà từ biển phương Nam
Dấu mốc sớm và cụ thể nhất có liên quan trực tiếp tới vùng đất nay là Việt Nam. Sử Trung Hoa thời Ngũ Đại chép rằng năm 958, Chiêm Thành sai sứ sang dâng lễ vật cho nhà Hậu Chu, trong đó có mười lăm bình nước hoa hồng (tường vi thuỷ). Sứ thần nói thứ nước này có được từ phương Tây; rảy lên áo thì áo cũ cũng thơm, hương lưu cả năm không hết.
Chi tiết "có được từ phương Tây" rất đáng chú ý. Chiêm Thành không tự cất nước hoa hồng mà là mắt xích trên tuyến buôn bán biển nối các cảng Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ với Trung Hoa. Các thương nhân Hồi giáo đã có mặt ở các cảng Đông Nam Á và Quảng Châu từ trước đó.
Thời Tống, nước hoa hồng nhập khẩu thành mặt hàng xa xỉ. Sách Chư phiên chí của Triệu Nhữ Quát (1225), một quan phụ trách thuyền buôn ở Tuyền Châu, ghi nước hoa hồng là sản vật của xứ Đại Thực (người Ả Rập). Cùng thời, tác giả Thái Thao trong một tập bút ký đã bác bỏ lời đồn rằng nước hoa hồng là sương đọng trên cánh hoa, và mô tả rằng người phương Tây cất cánh hoa trong nồi kim loại để lấy hơi ngưng tụ. Ông cũng ghi rằng thợ ở Quảng Châu bắt chước làm, nhưng không có được loại hoa hồng ấy nên phải dùng các loài hoa trắng thơm như nhài thay vào, và mùi không sánh được hàng ngoại. Đây là một trong những mô tả rõ nhất về kỹ thuật này trong văn bản Trung Hoa thời ấy.
Nồi chưng kiểu phương Đông khác alembic thế nào
Ở Trung Hoa và các nước xung quanh có một kiểu nồi chưng cất riêng, khác chiếc alembic Hy Lạp – Ả Rập ở chỗ đặt bộ phận làm lạnh:
| Alembic (Tây Á, châu Âu) | Kiểu phương Đông | |
|---|---|---|
| Chỗ hơi ngưng tụ | Mũ úp trên nồi, sau đó là vòi và ống dẫn ra ngoài | Đáy một chảo hay nồi đựng nước lạnh đặt ngay trên miệng nồi đun |
| Chỗ hứng | Bình hứng đặt bên ngoài, cuối vòi | Một cái chén hay máng đặt bên trong, ngay dưới đáy chảo lạnh, có ống dẫn ra |
| Làm lạnh | Không khí, sau thêm bể nước và ống xoắn | Thay nước trong chảo trên đỉnh khi nước ấm lên |
Hơi bốc lên chạm đáy chảo lạnh, đọng thành giọt, chảy về điểm thấp nhất ở giữa đáy chảo rồi nhỏ xuống chén hứng. Kiểu thiết kế này gọn, dễ làm bằng gốm hay kim loại, và tới nay vẫn thấy ở nhiều nơi trong khu vực. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các bình đồng thời Đông Hán lưu ở bảo tàng Thượng Hải là dụng cụ kiểu này, nhưng mục đích thật của chúng vẫn còn tranh cãi. Lý Thời Trân trong Bản thảo cương mục (hoàn thành năm 1578) cho rằng phép nấu rượu cất chỉ có từ đời Nguyên; đó là mốc của rượu, còn với hương liệu và thuốc thì câu chuyện ở đây đi theo hướng khác.
"Lộ": nước cất cây cỏ trong y học Trung Hoa
Trong y học Trung Hoa, thuốc truyền thống chủ yếu là thuốc sắc, hoàn, tán, cao. Nước cất cây cỏ chỉ thành một nhóm đáng kể vào thời Thanh, với tên gọi lộ (nghĩa đen là sương), như "kim ngân hoa lộ" (nước cất hoa kim ngân), "bạc hà lộ".
Triệu Học Mẫn, trong bộ Bản thảo cương mục thập di (bổ sung cho sách của Lý Thời Trân, lời tựa năm 1765), dành riêng một phần cho các loại lộ. Ông ghi rằng phép lấy lộ du nhập từ phương Tây, và cho rằng lộ giữ được phần "tinh hoa" nhẹ của vị thuốc, hợp với người bệnh yếu không uống nổi thuốc sắc đặc. Các loại lộ được bán ở hiệu thuốc thành thị, dùng như nước giải nhiệt mùa hè.
Cần đọc phần này như sử, không như lời khuyên: hiệu quả chữa bệnh của các loại lộ theo cách hiểu y học hiện đại chưa được chứng minh. Ngày nay chúng là đồ uống, hương liệu theo tập quán.
Nhật Bản: chiếc ranbiki
Ở Nhật Bản thời Edo, nồi chưng cất gốm ba tầng gọi là ranbiki, tên phiên âm từ alambique của người Bồ Đào Nha, được dùng để cất nước thuốc và nước thơm từ cây cỏ. Thiết kế của ranbiki lại theo kiểu phương Đông: tầng trên cùng chứa nước lạnh. Một cái tên phương Tây gắn vào một kiểu nồi phương Đông, dấu vết của hai luồng kỹ thuật gặp nhau.
Việt Nam: y thư, nồi xông và nghề cất tinh dầu
Trong y thư cổ
Các y thư cổ Việt Nam được biết đến nhiều nhất, như sách mang tên Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14) và bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh của Lê Hữu Trác (1720–1791), dùng chủ yếu thuốc sắc, cao, hoàn, tán, thuốc ngâm và thuốc dùng ngoài. Theo những gì đã được dịch và in phổ biến, nước cất cây cỏ không phải dạng bào chế nổi bật. Chỗ này còn ít nghiên cứu chuyên sâu, nên nói "chưa thấy nổi bật" chứ không thể nói "không có".
Nồi xông: dùng chất bay hơi mà không cần chưng cất
Cách người Việt dùng tinh dầu cây cỏ phổ biến nhất trong dân gian lại không cần nồi cất: nồi nước xông với lá bưởi, sả, chanh, hương nhu, tía tô, kinh giới. Nước sôi làm tinh dầu trong lá bay theo hơi, người xông trùm chăn hít hơi đó. Về mặt hoá học, đây là nửa đầu của chưng cất lôi cuốn hơi nước, chỉ thiếu khâu ngưng tụ.
Xông hơi là tập quán, không phải thuốc chữa bệnh. Những lưu ý an toàn: hơi nước sôi gây bỏng, nhất là ở trẻ nhỏ; không xông cho trẻ nhỏ, người già yếu, người đang sốt cao hay có bệnh tim mạch khi chưa hỏi bác sĩ; xông lâu dễ mất nước, choáng.
Từ hàng hoá xuất khẩu tới tủ thuốc gia đình
Nghề cất tinh dầu ở Việt Nam lớn lên theo nhu cầu buôn bán hơn là theo y thư. Đầu thế kỷ 20, tinh dầu hồi từ vùng Lạng Sơn đã là một mặt hàng xuất khẩu được người Pháp ghi nhận. Ở vùng Huế, lò cất dầu tràm truyền qua nhiều đời. Quế từ các vùng như Thanh Hoá, Trà My (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), Văn Yên (nay thuộc Lào Cai) và Trà Bồng (Quảng Ngãi) chủ yếu bán dưới dạng vỏ; cất tinh dầu từ lá, cành quế là bước phát triển muộn hơn.
Trong thế kỷ 20, các loại dầu xoa, cao xoa phổ biến trong gia đình Việt dùng thành phần từ tinh dầu như menthol từ bạc hà, long não, tinh dầu khuynh diệp, quế, hồi. Đó là chỗ chưng cất đi vào tủ thuốc gia đình: không qua y thư cổ, mà qua sản phẩm công nghiệp nhỏ.
Nhiều gia đình Hà Nội xưa còn kể chuyện cất nước hoa bưởi vào mùa hoa tháng hai, tháng ba để làm chè, làm bánh. Đây là ký ức dân gian, không phải sử liệu có ghi chép; nhưng nó cho thấy chưng cất cũng có mặt trong căn bếp, không chỉ trong hiệu thuốc.
Bảng mốc: chưng cất cây thơm ở phương Đông
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Năm 958 | Sứ Chiêm Thành dâng nước hoa hồng cho nhà Hậu Chu, nói là có từ phương Tây |
| Thế kỷ 12 | Thái Thao mô tả cách người phương Tây cất nước hoa hồng |
| Năm 1225 | Chư phiên chí ghi nước hoa hồng là sản vật của người Ả Rập |
| Năm 1578 | Lý Thời Trân hoàn thành Bản thảo cương mục |
| Thời Edo (1603–1868) | Nhật Bản dùng ranbiki gốm cất nước thuốc, nước thơm |
| Năm 1765 | Triệu Học Mẫn viết lời tựa Bản thảo cương mục thập di, có phần riêng về các loại lộ |
| Đầu thế kỷ 20 | Tinh dầu hồi Lạng Sơn là hàng xuất khẩu |
Góc nhìn hôm nay
- Đọc tên sản phẩm cho đúng. "Nước cất lá…", "nước hoa bưởi" là hydrosol, loãng, có thể dùng trong ẩm thực nếu sản xuất cho thực phẩm. "Tinh dầu…" là dạng đậm đặc, không được uống, dùng ngoài da phải pha loãng.
- Đến bảo tàng y học. Bảo tàng Y học cổ truyền Việt Nam ở TP Hồ Chí Minh trưng bày dụng cụ bào chế thuốc của nhiều thời kỳ; nhìn vào đó sẽ thấy rõ thuốc sắc, cao, hoàn chiếm chỗ chính.
- Xông lá an toàn. Nếu giữ tập quán xông, đặt nồi vững, giữ khoảng cách mặt với nồi, không xông cho trẻ nhỏ, và đi khám khi bệnh không đỡ thay vì xông thêm.
- Đọc sách gốc qua bản dịch. Hải Thượng y tông tâm lĩnh và Bản thảo cương mục đều có bản dịch tiếng Việt, đọc phần bào chế để thấy cách người xưa nghĩ về "tinh hoa" của vị thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Trung Quốc biết chưng cất nước hoa hồng từ khi nào?
Trung Hoa biết tới nước hoa hồng cất sẵn ít nhất từ năm 958, khi sứ Chiêm Thành mang tới làm lễ vật. Thời Tống, có văn bản mô tả kỹ thuật cất hoa hồng của người phương Tây. Thợ Quảng Châu bắt chước bằng hoa nhài và các hoa khác, nhưng mùi không sánh được hàng nhập.
"Lộ" trong Đông y là gì?
Lộ là nước cất cây cỏ, như kim ngân hoa lộ, bạc hà lộ, phổ biến ở Trung Hoa thời Thanh. Triệu Học Mẫn dành riêng một phần cho các loại lộ trong sách viết khoảng năm 1765. Ngày nay chúng được xem là đồ uống, hương liệu theo tập quán, tác dụng chữa bệnh chưa được chứng minh.
Y học cổ truyền Việt Nam có dùng chưng cất không?
Theo các y thư cổ phổ biến như sách Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông, dạng bào chế chính là thuốc sắc, cao, hoàn, tán; nước cất không nổi bật. Chưng cất tinh dầu ở Việt Nam phát triển chủ yếu như một nghề ở vùng nguyên liệu tràm, hồi, quế, sả. Chủ đề này vẫn còn ít nghiên cứu chuyên sâu.
Xông hơi lá có phải là chưng cất không?
Chưa phải. Xông hơi chỉ làm tinh dầu trong lá bay theo hơi nước, người xông hít trực tiếp; chưng cất cần thêm khâu ngưng tụ để thu lại. Xông hơi là tập quán dân gian, không phải thuốc chữa bệnh, và phải cẩn thận bỏng hơi nước.
Nồi chưng cất kiểu phương Đông khác alembic ra sao?
Kiểu phương Đông đặt một chảo nước lạnh ngay trên miệng nồi đun, hơi ngưng ở đáy chảo và nhỏ vào chén hứng bên trong. Alembic thì dùng mũ úp và vòi dẫn hơi ra ngoài tới bình hứng. Ranbiki của Nhật mang tên phương Tây nhưng theo thiết kế phương Đông.
