Khởi nghiệp tinh dầu nông thôn: hợp tác xã, OCOP và chuẩn hoá chất lượng

Khởi nghiệp tinh dầu ở nông thôn Việt Nam hiện thường đi theo ba con đường: hộ gia đình có lò cất bán dầu thô cho thương lái, hợp tác xã gom nguyên liệu và cất tập trung, và cơ sở làm thương hiệu riêng, đưa sản phẩm vào chương trình OCOP. Cái khó nhất không phải là cất ra dầu mà là giữ chất lượng giống nhau qua từng mẻ, chứng minh được bằng giấy tờ, và có người mua ổn định. Đó là lý do chuyện chuẩn hoá chất lượng quyết định một cơ sở tinh dầu sống hay chết.

Ba mô hình hay gặp

Ba mô hình không loại trừ nhau. Nhiều cơ sở bắt đầu từ lò hộ, rồi rủ thêm hộ khác lập tổ hợp tác, rồi thành HTX có sản phẩm mang nhãn. Ở vùng tràm Huế, vùng quế Lào Cai, vùng hồi Lạng Sơn đều có những ví dụ đi theo lộ trình ấy.

OCOP là gì và vì sao các cơ sở tinh dầu quan tâm

OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) là chương trình phát triển kinh tế nông thôn do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2018, lấy cảm hứng từ phong trào "Mỗi làng một sản phẩm" của tỉnh Oita, Nhật Bản. Sản phẩm tham gia được đánh giá, phân hạng theo thang từ 1 đến 5 sao; cấp tỉnh công nhận các hạng 3 và 4 sao, hạng 5 sao là cấp quốc gia.

Tinh dầu và các sản phẩm từ tinh dầu (dầu xoa, nước cất, xà phòng thơm) là nhóm hay tham gia OCOP ở các vùng có cây cho tinh dầu. Lý do các cơ sở quan tâm:

• Uy tín: nhãn sao OCOP giúp người mua lần đầu tin hơn một cơ sở họ chưa biết.
• Kênh bán: sản phẩm OCOP thường được giới thiệu ở hội chợ, điểm bán đặc sản địa phương.
• Hỗ trợ: tuỳ địa phương có chính sách hỗ trợ bao bì, nhãn mác, xúc tiến thương mại.
• Tự chuẩn hoá: để được chấm sao, cơ sở buộc phải làm rõ quy trình, hồ sơ, giấy tờ mà trước đó có thể bỏ qua.

Điểm cần tỉnh táo: sao OCOP đánh giá cả sản phẩm lẫn tổ chức sản xuất, câu chuyện sản phẩm, khả năng thị trường. Nó không phải chứng nhận rằng tinh dầu có tác dụng chữa bệnh, và không thay cho các giấy phép, công bố bắt buộc theo luật.

Giấy tờ: phần ít ai thích nhưng không tránh được

Muốn đưa tinh dầu lên kệ, lên sàn thương mại điện tử, cơ sở thường phải đi qua một loạt việc. Các quy định cụ thể có thể thay đổi, nên luôn hỏi lại cơ quan quản lý ở địa phương, nhưng khung chung như sau:

1. Tư cách pháp lý: đăng ký hộ kinh doanh, doanh nghiệp hoặc hợp tác xã.
2. Nhãn hàng hoá: ghi đủ các nội dung bắt buộc theo quy định về nhãn hàng hoá (Nghị định 43/2017/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi): tên sản phẩm, thành phần, định lượng, ngày sản xuất, hạn dùng, cơ sở chịu trách nhiệm, xuất xứ, hướng dẫn và cảnh báo.
3. Công bố sản phẩm: tinh dầu bán như mỹ phẩm dùng trên da thường phải làm thủ tục công bố mỹ phẩm với cơ quan y tế; dùng làm hương liệu thực phẩm thì theo quy định về phụ gia, an toàn thực phẩm. Mỗi mục đích một đường thủ tục.
4. Phiếu kiểm nghiệm: kết quả phân tích thành phần (thường bằng sắc ký khí khối phổ, GC-MS) và các chỉ tiêu lý hoá từ phòng kiểm nghiệm có năng lực.
5. Sở hữu trí tuệ: đăng ký nhãn hiệu cho tên thương hiệu; nếu vùng có chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể thì tìm hiểu điều kiện được dùng.

Một sai lầm hay gặp ở cơ sở nhỏ là in trên nhãn những câu như "trị cảm", "chữa viêm xoang", "kháng khuẩn 99%". Ngoài chuyện không đúng khoa học, những câu này có thể khiến sản phẩm bị coi là quảng cáo công dụng như thuốc, rất dễ bị xử phạt. Mô tả đúng nguồn gốc, mùi, cách dùng an toàn là đủ và bền hơn.

Chuẩn hoá chất lượng: từ "mẻ nào cũng khác" tới "mẻ nào cũng như nhau"

Khách mua lẻ có thể chấp nhận mỗi mẻ mùi hơi khác. Khách mua sỉ, nhà máy mỹ phẩm, hương liệu thì không. Họ cần dầu đạt một dải thành phần nhất định, ví dụ hàm lượng citral của dầu sả chanh, cineole của dầu tràm, cinnamaldehyde của dầu quế, trong khoảng thoả thuận. Chuẩn hoá bắt đầu từ những việc rất cụ thể:

• Sổ mẻ: mỗi mẻ một dòng: ngày, nguồn nguyên liệu, khối lượng nạp, thời gian cất, lượng dầu thu được, người đứng lò.
• Mã mẻ trên chai: để khi có phản hồi, truy được về đúng mẻ.
• Lưu mẫu: giữ một lọ nhỏ mỗi mẻ trong điều kiện bảo quản tốt.
• Kiểm định kỳ: không cần kiểm GC-MS mọi mẻ, nhưng kiểm định kỳ và kiểm khi đổi vùng nguyên liệu.
• Kiểm soát nguyên liệu đầu vào: thoả thuận với hộ cung cấp về giống, cách cắt, thời gian từ cắt tới giao.
• Thiết bị sạch, phù hợp: nồi, bình inox; chai thuỷ tinh tối màu cho thành phẩm.

Ngoài phiếu kiểm nghiệm, nhiều đối tác lớn còn đối chiếu với các tiêu chuẩn ISO riêng cho từng loại tinh dầu, nơi quy định dải thành phần, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ… Việt Nam cũng có các tiêu chuẩn TCVN cho một số loại tinh dầu. Đọc tiêu chuẩn của chính loại dầu mình làm là việc đáng làm trước khi chào hàng.

Những bài học thường gặp

Đầu ra trước, lò sau

Nhiều cơ sở đầu tư lò mới, trồng thêm cây, rồi mới đi tìm người mua. Thứ tự an toàn hơn là thử bán sản phẩm từ lò thuê, lò sẵn có, biết người mua cần gì, rồi mới mở rộng.

Đừng chỉ bán chai nhỏ

Chai 10 ml đẹp, lãi trên mỗi chai cao, nhưng bán được bao nhiêu chai một tháng? Nhiều cơ sở bền vững nhờ kết hợp: bán dầu số lượng lớn cho đối tác ổn định, và một dòng chai nhỏ có thương hiệu cho khách lẻ, khách du lịch.

Câu chuyện thật bán tốt hơn lời quảng cáo

Khách du lịch, khách mua quà rất thích biết dầu cất từ đồi tràm nào, lá cắt mùa nào, ai đứng lò. Cho khách xem lò, kể đúng chuyện nghề là cách tạo khác biệt mà không phải nói quá.

Liên kết vùng nguyên liệu

Hợp tác xã có lợi thế khi giữ được hộ trồng gắn bó: hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật, cam kết thu mua. Nguyên liệu ổn định là nền của chất lượng ổn định.

Nơi tìm hỗ trợ và học hỏi

• Uỷ ban nhân dân xã và sở phụ trách nông nghiệp của tỉnh, nơi đầu mối chương trình OCOP: thông tin về hồ sơ, tiêu chí chấm sao, hỗ trợ đang có.
• Tổ chức hỗ trợ kinh tế tập thể ở tỉnh: tư vấn thành lập, điều lệ, quản trị HTX.
• Trung tâm khuyến nông: kỹ thuật trồng, cải tiến lò cất.
• Các viện nghiên cứu dược liệu, lâm nghiệp, trường đại học có ngành hoá: kiểm nghiệm, phân tích, hỗ trợ cải tiến quy trình.
• Hội chợ OCOP, hội chợ nông sản: gặp các cơ sở khác, nghe kinh nghiệm thật, xem cách họ làm bao bì, nhãn.