Khi nghi ai đó, nhất là trẻ nhỏ, đã nuốt nhầm tinh dầu: không gây nôn, không cho ăn uống gì, gọi ngay 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo lọ dầu. Dấu hiệu ngộ độc có thể gồm rát miệng, ho sặc, nôn, lừ đừ, đi loạng choạng, co giật hoặc khó thở, và có khi xuất hiện sau vài giờ. Chỉ vài ml một số loại như khuynh diệp, long não, lộc đề xanh đã có thể gây ngộ độc nặng ở trẻ em, nên đừng chờ triệu chứng mới đi.
Ai hay bị và bị thế nào
Các trung tâm chống độc ở Úc, Mỹ và châu Âu cùng ghi nhận một bức tranh: phần lớn ca ngộ độc tinh dầu xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, trong nhà, khi trẻ với được lọ dầu và tự mở. Lọ tinh dầu nhỏ, đẹp, có mùi thơm, rất giống thứ để uống trong mắt một đứa trẻ. Số cuộc gọi về tinh dầu tới các trung tâm chống độc đã tăng rõ trong những năm tinh dầu và máy khuếch tán trở nên phổ biến trong gia đình.
Người lớn cũng bị, theo những kịch bản khác:
- Nhầm lọ: lọ tinh dầu nắp nhỏ giọt bị nhầm với lọ thuốc nhỏ mắt, thuốc ho, siro; người cao tuổi mắt kém hay gặp.
- Đựng sai chỗ: hỗn hợp tự pha để trong chai nước suối, cốc uống.
- Tin vào lời khuyên "uống tinh dầu" trên mạng, nhỏ vài giọt vào nước, vào mật ong mỗi ngày.
Không có hướng dẫn an toàn nào từ các hiệp hội aromatherapy hay trung tâm chống độc khuyên người dân tự uống tinh dầu. Tinh dầu không phải thực phẩm chức năng.
Vì sao chỉ một ngụm đã nguy hiểm
Lượng hoạt chất cô đặc
Một ngụm của trẻ nhỏ có thể từ vài ml tới khoảng 5 ml, tức một thìa cà phê. Với tinh dầu lộc đề xanh (wintergreen), gần như toàn bộ là methyl salicylate; một thìa cà phê chứa lượng salicylate tương đương hơn hai chục viên aspirin người lớn. Với tinh dầu khuynh diệp, y văn đã ghi nhận những ca trẻ nhỏ bị ngộ độc nặng sau khi nuốt chỉ vài ml.
Nguy cơ hít vào phổi
Tinh dầu rất loãng và có sức căng bề mặt thấp. Khi trẻ nuốt, ho sặc hoặc nôn, dầu dễ trượt vào khí quản và lan rộng trong phổi, gây viêm phổi do hoá chất. Đây là lý do số một khiến bác sĩ dặn tuyệt đối không gây nôn: móc họng cho nôn có thể đưa thêm dầu vào phổi, và tổn thương phổi có khi nặng hơn cả ngộ độc qua đường tiêu hoá.
Tác động lên thần kinh và gan
Nhiều thành phần tinh dầu tác động lên hệ thần kinh trung ương: làm lừ đừ, mất thăng bằng, hoặc ngược lại gây kích thích, co giật. Một số loại như đinh hương, bạc hà hăng có thể gây tổn thương gan, đôi khi biểu hiện muộn sau một đến vài ngày.
Những tinh dầu hay gặp trong ca ngộ độc nặng
| Tinh dầu hoặc sản phẩm | Thành phần chính đáng lo | Biểu hiện nặng thường được nêu |
|---|---|---|
| Khuynh diệp (bạch đàn), tràm | 1,8-cineole | Lừ đừ, mất ý thức, co giật, khó thở |
| Long não, dầu có long não | Camphor | Co giật xuất hiện nhanh, có khi trong vòng một hai giờ |
| Lộc đề xanh, dầu xoa bóp có methyl salicylate | Methyl salicylate | Nôn, thở nhanh, rối loạn chuyển hoá; ngộ độc salicylate |
| Đinh hương | Eugenol | Tổn thương gan ở trẻ nhỏ, rối loạn đông máu |
| Bạc hà hăng (pennyroyal) | Pulegone | Suy gan, có thể biểu hiện muộn |
| Tràm trà (tea tree) | Terpinen-4-ol và các terpen | Lừ đừ, đi loạng choạng, lú lẫn |
Các loại dầu xoa bóp quen thuộc ở Việt Nam như dầu gió, cao xoa thường có long não, menthol, methyl salicylate, tinh dầu khuynh diệp với nồng độ cao. Chúng cũng phải được cất như thuốc.
Dấu hiệu cần để ý sau khi nghi nuốt nhầm
- Ở miệng, họng: hơi thở nồng mùi dầu, trẻ kêu rát, chảy nước dãi, nhăn mặt.
- Hô hấp: ho, sặc, thở nhanh, thở rít, khò khè. Ho sặc ngay sau khi nuốt là dấu hiệu dầu có thể đã vào đường thở.
- Tiêu hoá: buồn nôn, nôn, đau bụng.
- Thần kinh: buồn ngủ bất thường, khó đánh thức, đi loạng choạng, nói líu, kích động, co giật.
- Muộn hơn: vàng da, nước tiểu sẫm, chảy máu bất thường, có thể xuất hiện sau một đến vài ngày với một số loại dầu.
Không có triệu chứng ngay không có nghĩa là an toàn. Triệu chứng có thể xuất hiện sau vài giờ. Hãy để nhân viên y tế đánh giá.
Việc cần làm ngay, theo thứ tự
- Bình tĩnh, lấy lọ dầu ra khỏi tay người bị. Nếu còn dầu trong miệng, cho trẻ lớn nhổ ra hoặc lau nhẹ bằng khăn sạch.
- Không gây nôn. Không móc họng, không cho uống nước muối.
- Không cho ăn uống gì để "trung hoà": không sữa, không dầu ăn, không nước chanh, không than hoạt tính tự mua, trừ khi nhân viên y tế chỉ dẫn.
- Gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Với trẻ nhỏ, đừng ngồi chờ xem có triệu chứng không.
- Mang theo lọ dầu hoặc chụp ảnh nhãn: tên dầu, tên khoa học, thành phần. Ước lượng lượng đã uống (lọ còn bao nhiêu so với lúc trước) và giờ xảy ra.
- Nếu người bị co giật hoặc bất tỉnh: đặt nằm nghiêng an toàn, không cho gì vào miệng, nới lỏng quần áo, gọi 115 ngay.
Nếu dầu dính vào mắt hoặc da
Mắt: rửa bằng nhiều nước sạch, giữ mi mở, ít nhất 15 phút, rồi đi khám. Da: lau bớt bằng dầu nền hoặc dầu ăn, rửa bằng xà phòng dịu và nước. Dính nhiều lên da trẻ nhỏ, hoặc rát, đỏ lan rộng, hãy đi khám.
Phòng ngừa: nhà an toàn bắt đầu từ cái tủ
- Cất cao, có khoá hoặc chốt. Không để lọ trên bàn đầu giường, bàn trang điểm, túi xách, bậc cửa sổ.
- Chọn lọ có nút nhỏ giọt hạn chế dòng chảy và nắp chống trẻ em mở nếu có. Úc là một trong những nước đã bắt buộc kiểu bao bì này với một số tinh dầu như khuynh diệp. Nút nhỏ giọt không ngăn được tai nạn, nhưng làm chậm dòng chảy, giảm lượng trẻ uống được.
- Đóng nắp ngay sau khi dùng, kể cả khi chỉ quay đi vài giây.
- Không bao giờ đựng tinh dầu trong chai nước, lọ siro, lọ thuốc nhỏ mắt. Dán nhãn rõ cho mọi hỗn hợp tự pha.
- Để riêng tinh dầu với thuốc, nhất là thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi của người già.
- Không nhỏ tinh dầu vào đồ ăn, nước uống, kể cả "chỉ một giọt cho thơm".
- Dạy trẻ lớn: lọ dầu là thuốc, không phải đồ uống, không phải đồ chơi.
Góc nhìn hôm nay: ba thứ nên dán cạnh tủ thuốc
Một tờ giấy nhỏ dán trong cánh tủ thuốc gia đình có thể giúp bạn hành động nhanh trong lúc rối: số 115, địa chỉ cơ sở y tế gần nhà có cấp cứu nhi, và ba dòng nhắc "không gây nôn, không cho uống gì, mang lọ theo". Các bệnh viện lớn ở Việt Nam đều có khoa cấp cứu và chống độc; trẻ em nên được đưa tới cơ sở có khoa nhi. Muốn đọc thêm, chương về độc tính khi nuốt trong Essential Oil Safety của Tisserand và Young liệt kê rất nhiều ca đã được ghi nhận, đọc để hiểu vì sao lời dặn "cất xa tầm tay trẻ em" không phải câu khẩu hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ uống nhầm tinh dầu có nguy hiểm không?
Có. Chỉ vài ml một số loại tinh dầu như khuynh diệp, long não, lộc đề xanh, đinh hương đã có thể gây ngộ độc nặng ở trẻ nhỏ, với biểu hiện lừ đừ, co giật, khó thở hoặc tổn thương gan. Hãy gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, mang theo lọ dầu.
Uống nhầm tinh dầu có nên gây nôn không?
Không. Tinh dầu rất loãng, khi nôn hoặc ho sặc dễ trượt vào phổi và gây viêm phổi do hoá chất. Không móc họng, không cho uống nước muối, không cho ăn uống gì trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn.
Dấu hiệu ngộ độc tinh dầu là gì?
Có thể gồm rát miệng, hơi thở nồng mùi dầu, ho sặc, nôn, đau bụng, buồn ngủ bất thường, đi loạng choạng, kích động, co giật hoặc khó thở. Một số dấu hiệu như vàng da có thể xuất hiện muộn sau một đến vài ngày.
Uống nhầm dầu gió phải làm sao?
Xử trí như với tinh dầu: không gây nôn, không cho ăn uống gì, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo chai dầu. Dầu gió thường chứa long não, menthol, methyl salicylate với nồng độ cao, rất nguy hiểm với trẻ nhỏ.
Có nên uống tinh dầu pha nước hằng ngày không?
Không. Không có hướng dẫn an toàn nào của các hiệp hội aromatherapy hay trung tâm chống độc khuyên người dân tự uống tinh dầu. Tinh dầu là chất cô đặc, có thể gây kích ứng đường tiêu hoá, tổn thương gan và tương tác thuốc.
