Oải hương trồng được ở Việt Nam, nhưng chỉ thật sự khoẻ và ra hoa đẹp ở vùng cao mát, khô thoáng như cao nguyên Lâm Đồng quanh Đà Lạt, Mộc Châu ở Sơn La hay Sa Pa ở Lào Cai. Ở đồng bằng nóng ẩm, cây thường sống được trong chậu vài tháng đến một hai năm rồi thối gốc, ít hoa. Muốn thử ở vùng thấp, nên chọn loài chịu nóng hơn như oải hương răng cưa Lavandula dentata, trồng chậu đất thoát nước thật tốt và chấp nhận nó là cây cảnh hơn là cây cho tinh dầu.
Oải hương là cây gì, đến từ đâu
Oải hương là tên chung của chi Lavandula, họ hoa môi (Lamiaceae), gồm vài chục loài cây bụi nhỏ có nguồn gốc vùng Địa Trung Hải, Bắc Phi, quần đảo Canary, Trung Đông và tới tận Ấn Độ. Quê hương của các loài được trồng nhiều nhất là những sườn đồi đá vôi khô ở miền Nam châu Âu: mùa hè nắng gắt, khô ráo; mùa đông mát hoặc lạnh, mưa vừa phải.
Điều kiện ấy giải thích gần hết mọi chuyện về oải hương ở Việt Nam. Cây không sợ nắng, không sợ đất nghèo. Cây sợ ba thứ: rễ ngập nước, không khí nóng ẩm kéo dài, và thiếu một mùa mát để nghỉ.
Bốn loài oải hương hay gặp và sức chịu nóng
| Loài | Tên thường gọi | Đặc điểm mùi | Chịu nóng ẩm |
|---|---|---|---|
| Lavandula angustifolia | Oải hương thật, oải hương Anh | Ngọt, mềm; giàu linalool, linalyl acetat | Kém; cần mùa đông lạnh để ra hoa tốt |
| Lavandula × intermedia | Lavandin, oải hương lai | Mạnh, có nốt long não | Trung bình |
| Lavandula stoechas | Oải hương Tây Ban Nha, có "tai thỏ" trên đầu bông | Hăng, nhiều long não và fenchon | Khá |
| Lavandula dentata | Oải hương răng cưa (mép lá xẻ răng) | Hơi giống hương thảo, ít ngọt | Khá nhất trong bốn loài, ra hoa gần quanh năm ở vùng ấm |
Lavandin là cây lai giữa oải hương thật và oải hương bông dài (L. latifolia). Nó là nguồn tinh dầu oải hương lớn nhất thế giới về khối lượng vì cho sản lượng dầu trên mỗi hecta gấp vài lần oải hương thật, nhưng mùi kém tinh tế hơn và có nhiều long não hơn. Ngành nước hoa cao cấp ưa oải hương thật; ngành xà phòng, chất tẩy rửa dùng nhiều lavandin.
Những cánh đồng tím nổi tiếng ở cao nguyên Valensole miền Nam nước Pháp phần lớn là lavandin. Trong các thập niên gần đây, Bulgaria cũng trở thành một trong những nước sản xuất tinh dầu oải hương thật lớn nhất.
Vì sao đồng bằng Việt Nam làm khó oải hương
Rễ sợ ngập
Oải hương tiến hoá trên đất đá, sỏi, thoát nước tức thì. Đất thịt nặng, đất phù sa giữ nước, hay một trận mưa rào nhiệt đới làm chậu đọng nước vài ngày là đủ để nấm gây thối rễ tấn công. Cây héo rũ dù đất vẫn ướt, đó là dấu hiệu rễ đã hỏng.
Nóng ẩm cả ngày lẫn đêm
Ở Địa Trung Hải, mùa hè nóng ban ngày nhưng khô, đêm mát. Đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ mùa hè nóng và ẩm cả đêm. Tán lá dày của oải hương giữ ẩm, nấm bệnh lá phát triển, phần gốc bên trong bụi thâm đen, rụng lá.
Thiếu mùa lạnh
Oải hương thật cần một giai đoạn nhiệt độ thấp vào mùa đông để phân hoá mầm hoa đồng loạt. Ở vùng nóng quanh năm, cây có thể chỉ ra vài bông lẻ tẻ. Lavandin và oải hương răng cưa ít đòi hỏi điều này hơn.
Những vùng hợp nhất: cao nguyên mát và khô thoáng
Vùng có cơ hội tốt nhất là nơi có độ cao từ khoảng 1.000 m trở lên, nhiệt độ trung bình năm mát, mùa khô rõ rệt, đất dốc thoát nước:
- Lâm Đồng, quanh Đà Lạt: độ cao khoảng 1.500 m, mát quanh năm, mùa khô từ cuối năm tới đầu năm sau. Nhiều vườn hoa du lịch đã trồng oải hương; tuy vậy mùa mưa kéo dài vẫn làm cây bệnh nếu đất không thoát nước.
- Mộc Châu, Sơn La: cao nguyên khoảng 1.000 m, mùa đông lạnh, đã có các mô hình trồng thử.
- Sa Pa, Lào Cai: mát lạnh, có mùa đông thật, nhưng sương mù và độ ẩm cao là thách thức.
- Cao nguyên đá vùng Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang): đất đá vôi thoát nước, mùa đông lạnh; về lý thuyết hợp, nhưng chưa thấy mô hình quy mô đáng kể được công bố.
Cho tới nay chưa có tài liệu công bố nào cho thấy oải hương được trồng ở Việt Nam ở quy mô lấy tinh dầu thương mại đáng kể. Phần lớn tinh dầu oải hương bán trong nước là hàng nhập. Những vườn oải hương trong nước chủ yếu phục vụ tham quan, chụp ảnh, bán cây cảnh và túi thơm.
Một lưu ý cho người đi xem: không phải đồi hoa tím nào được giới thiệu là "đồi oải hương" cũng là Lavandula. Một số nơi trồng xen hoặc trồng thay bằng các loài hoa tím dễ tính hơn, như một số loài xô thơm cảnh (chi Salvia). Cách kiểm nhanh: vò một chiếc lá. Oải hương có mùi oải hương rõ ở cả lá lẫn bông; nhiều loài thay thế chỉ có màu, mùi rất nhạt hoặc mùi khác.
Thử trồng oải hương trong chậu ở vùng thấp
Nếu vẫn muốn có một chậu oải hương ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, đây là những điều tăng cơ hội sống:
- Mua cây con đã quen khí hậu ở vườn ươm uy tín thay vì gieo hạt. Hạt oải hương thật nảy mầm chậm, tỉ lệ thấp và thường cần xử lý lạnh nhiều tuần.
- Chọn loài: oải hương răng cưa hoặc lavandin thường dễ sống hơn oải hương thật ở vùng nóng.
- Đất rất tơi: trộn khoảng một nửa là vật liệu thoát nước như đá perlite, sỏi nhỏ, cát thô, trấu hun; nửa còn lại là đất sạch. Không dùng đất thịt nguyên chất.
- Chậu đất nung có lỗ thoát lớn, kê cao khỏi mặt sàn để nước thoát hẳn.
- Nắng đầy, ít nhất sáu giờ mỗi ngày, nơi thoáng gió. Mùa mưa, đưa chậu vào chỗ có mái che để không hứng mưa rào.
- Tưới khi đất khô hẳn vài phân trên mặt. Thừa nước giết oải hương nhanh hơn thiếu nước.
- Cắt tỉa sau mỗi đợt hoa để bụi gọn, thoáng giữa tán; không cắt sâu vào phần thân đã hoá gỗ trụi lá vì cây khó đâm lại.
Bón ít. Oải hương quen đất nghèo; bón nhiều đạm làm cây vống, mềm, dễ bệnh và ít mùi. Rắc vôi bột hay vỏ trứng nghiền không phải phép màu; thoát nước tốt mới là điều quyết định.
Oải hương trồng ở Việt Nam có cất tinh dầu được không
Về kỹ thuật thì được: bông oải hương cất hơi nước cho tinh dầu khá dễ, hàm lượng ở oải hương thật thường vào khoảng dưới 1% đến vài phần trăm khối lượng bông tươi tuỳ giống, lavandin cao hơn. Nhưng một chậu ban công chỉ cho vài nắm bông mỗi đợt, cất ra được vài giọt, chủ yếu là nước chưng cất có mùi nhẹ. Dùng bông khô làm túi thơm, để trong tủ quần áo là cách tận dụng thực tế hơn nhiều.
Ngay cả với vườn lớn ở cao nguyên, mùi tinh dầu cũng có thể khác dầu Pháp hay Bulgaria, vì thành phần tinh dầu thay đổi theo giống, khí hậu và thời điểm hái. Muốn biết chắc, cần phân tích GC-MS chứ không thể đoán bằng mũi.
Góc nhìn hôm nay: dùng và ngắm oải hương đúng cách
- Túi thơm oải hương khô để trong tủ quần áo, ngăn kéo là cách dùng lâu đời và an toàn. Bóp nhẹ túi khi mùi nhạt; thay bông sau vài tháng.
- Tinh dầu oải hương phải pha loãng trước khi thoa da, không uống, không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi khi chưa hỏi bác sĩ. Các nghiên cứu về oải hương và giấc ngủ, lo âu đang ở mức có tín hiệu nhưng chưa đủ để coi là thuốc.
- Người dị ứng phấn hoa nên cẩn thận khi vào vườn hoa mùa nở rộ; ong cũng rất thích oải hương, trẻ nhỏ nên được nhắc không chạm vào ong.
- Đi xem vườn oải hương ở Đà Lạt hay Mộc Châu, mùa khô thường là lúc cây đẹp nhất. Trước khi đi, hỏi vườn xem hoa đang nở hay vừa cắt tỉa.
Câu hỏi thường gặp
Oải hương có trồng được ở Việt Nam không?
Trồng được, nhưng cây khoẻ và ra hoa đẹp chủ yếu ở vùng cao mát như Đà Lạt (Lâm Đồng), Mộc Châu (Sơn La), Sa Pa (Lào Cai). Ở đồng bằng nóng ẩm, cây thường chỉ sống trong chậu một thời gian và ít hoa.
Trồng oải hương ở Hà Nội, Sài Gòn được không?
Có thể thử trong chậu với loài chịu nóng hơn như oải hương răng cưa, đất trộn nhiều vật liệu thoát nước, nắng đầy và tránh mưa. Cây thường không bền như ở vùng cao, nên coi là cây cảnh thử nghiệm.
Vì sao oải hương trồng chậu hay chết?
Nguyên nhân phổ biến nhất là thối rễ do tưới nhiều, đất giữ nước hoặc chậu hứng mưa. Không khí nóng ẩm kéo dài cũng làm nấm bệnh phát triển trong tán. Thiếu nắng làm cây yếu và ít hoa.
Lavandin và oải hương thật khác nhau thế nào?
Lavandin là cây lai, cho nhiều tinh dầu hơn trên mỗi hecta nhưng mùi mạnh, có nốt long não. Oải hương thật (L. angustifolia) cho ít dầu hơn, mùi ngọt mềm hơn, được ưa chuộng trong nước hoa cao cấp.
Làm sao biết đồi hoa tím có phải oải hương thật?
Vò nhẹ một chiếc lá hoặc bông rồi ngửi. Oải hương có mùi đặc trưng rõ ở cả lá và hoa, thân vuông, lá hẹp màu xanh xám. Nhiều loài hoa tím trồng thay chỉ có màu, mùi rất nhạt hoặc khác hẳn.
