Tinh dầu có chữa bệnh không: nghiên cứu nói gì, đâu là quảng cáo quá lời

Tinh dầu không phải là thuốc chữa bệnh. Nhiều tinh dầu cho kết quả thú vị trong ống nghiệm, một số thử nghiệm nhỏ trên người cho thấy mùi hương có thể giúp thư giãn hay dễ chịu hơn, nhưng các tổng quan khoa học nghiêm túc đến nay đều kết luận bằng chứng còn hạn chế và không có tinh dầu nào thay được điều trị y khoa. Lời quảng cáo kiểu "chữa khỏi", "diệt virus", "kháng ung thư", "thay thuốc" là quá lời, và tin theo có thể khiến người bệnh chậm đi khám.

Bốn bậc bằng chứng: từ đĩa petri tới tổng quan hệ thống

Gặp một câu "nghiên cứu chứng minh tinh dầu X có tác dụng Y", câu hỏi đầu tiên nên là: nghiên cứu trên cái gì? Khoa học y sinh xếp bằng chứng theo các bậc, và khoảng cách giữa các bậc rất lớn.

Phần lớn lời quảng cáo về tinh dầu dựa vào bậc thứ nhất, rồi nhảy thẳng sang kết luận ở bậc thứ tư.

Ống nghiệm: diệt khuẩn trong đĩa không có nghĩa là diệt khuẩn trong người

Đúng là nhiều tinh dầu như tràm trà, húng tây (thyme), kinh giới cay (oregano), vỏ quế ức chế được vi khuẩn và nấm trong đĩa nuôi cấy. Đây là kết quả đã được lặp lại nhiều lần và có giá trị cho ngành bảo quản thực phẩm, mỹ phẩm. Nhưng có ba khoảng trống lớn:

• Nồng độ: nồng độ diệt khuẩn trong đĩa thường cao hơn nhiều mức an toàn khi thoa da, càng không thể đạt được trong máu bằng cách hít.
• Tế bào người cũng bị ảnh hưởng: chất phá màng tế bào vi khuẩn thường cũng gây kích ứng, tổn thương tế bào da, niêm mạc người.
• Cơ thể không phải cái đĩa: chất phải đi qua da hoặc niêm mạc, bị gan chuyển hoá, bị pha loãng trong máu. Thứ còn lại tới ổ bệnh rất khác so với thứ nhỏ vào đĩa.

Tương tự, câu "tinh dầu X tiêu diệt tế bào ung thư" thường đến từ thí nghiệm nhỏ dung dịch lên tế bào ung thư nuôi cấy. Rất nhiều chất, kể cả cồn và nước nóng, giết được tế bào trong đĩa. Điều đó không biến chúng thành thuốc.

Thử nghiệm trên người: vài điều đã có, và vì sao khó kết luận

Mùi hương và cảm giác thư giãn

Nhiều thử nghiệm nhỏ đã xem việc ngửi oải hương, cam ngọt hay một số mùi khác có giúp giảm lo âu trước khi làm thủ thuật, giúp dễ ngủ hơn hay không. Một số cho kết quả tích cực ở mức khiêm tốn, một số không. Khó khăn lớn là không thể "giấu mùi": người tham gia biết mình đang ngửi tinh dầu, nên kỳ vọng và cảm giác được chăm sóc có thể chiếm một phần đáng kể tác dụng ghi nhận được. Điều đó không làm cảm giác dễ chịu trở nên giả, nhưng khác với một tác dụng điều trị.

Các tổng quan Cochrane

Cochrane là mạng lưới quốc tế chuyên gộp và chấm chất lượng các thử nghiệm lâm sàng. Các tổng quan của họ về aromatherapy trong một số tình huống, như hỗ trợ người sa sút trí tuệ, giảm đau khi chuyển dạ, giảm buồn nôn sau phẫu thuật, đều đi tới kết luận tương tự: số thử nghiệm ít, cỡ mẫu nhỏ, chất lượng bằng chứng thấp, chưa đủ để khẳng định hiệu quả.

Bôi ngoài da cho vài tình trạng nhẹ

Một vài thử nghiệm đã xem gel có tinh dầu tràm trà ở nồng độ thấp với mụn trứng cá mức nhẹ, ghi nhận số nốt mụn giảm so với giả dược. Các tác giả tổng quan đánh giá bằng chứng còn hạn chế, và tràm trà vẫn có thể gây kích ứng, dị ứng, nhất là khi đã bị oxy hoá. Với vấn đề da kéo dài, người nên quyết vẫn là bác sĩ da liễu.

Khi tinh dầu trở thành thuốc: khác biệt nằm ở đâu

Ở một số nước có những thuốc được bào chế từ tinh dầu, ví dụ viên nang dầu bạc hà bao tan trong ruột được nghiên cứu cho hội chứng ruột kích thích và có mặt trong một số hướng dẫn điều trị. Điểm khác biệt nằm ở chỗ:

• Thành phần được chuẩn hoá, mỗi viên có hàm lượng xác định.
• Dạng bào chế được thiết kế (ví dụ bao tan trong ruột để không gây bỏng rát thực quản, dạ dày).
• Được thử nghiệm và đăng ký như thuốc, dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ.

Không điều nào trong số đó đúng với việc nhỏ tinh dầu từ lọ vào nước uống. Tự uống tinh dầu có thể gây bỏng niêm mạc, tổn thương gan, tương tác thuốc và ngộ độc. Không bao giờ tự uống tinh dầu, kể cả loại được quảng cáo "cấp thực phẩm".

Nhận ra quảng cáo quá lời

Những lời quảng cáo như vậy từng bị cơ quan quản lý xử lý. Năm 2014, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) gửi thư cảnh báo tới hai công ty tinh dầu lớn vì các nhà phân phối của họ quảng cáo tinh dầu có thể phòng hoặc chữa nhiều bệnh, trong đó có cả Ebola. Ở Việt Nam, quy định về mỹ phẩm và quảng cáo cũng không cho phép quảng cáo mỹ phẩm, hàng hoá thông thường gây hiểu nhầm là thuốc chữa bệnh.

Cái giá thật của việc tin nhầm

Thiệt hại lớn nhất không nằm ở tiền mua lọ dầu, mà ở thời gian bị trì hoãn. Một em bé sốt cao, thở nhanh được thoa dầu và theo dõi ở nhà thay vì đi khám. Một vết thương nhiễm trùng được nhỏ tinh dầu "kháng khuẩn" cho đến khi lan rộng. Một người bệnh mạn tính bỏ thuốc vì tin vào lọ dầu. Các trung tâm chống độc cũng ghi nhận những ca ngộ độc ở người lớn tự uống tinh dầu với hy vọng chữa một bệnh nào đó.

Mùi hương có thể làm một người dễ chịu hơn khi đang ốm. Một số bệnh viện trên thế giới đưa aromatherapy vào chăm sóc hỗ trợ, như chăm sóc giảm nhẹ, luôn đi kèm và không bao giờ thay thế điều trị. Đó là vai trò hợp lý nhất của tinh dầu với sức khoẻ: một thứ làm không gian dễ chịu, không phải một liều thuốc.

Góc nhìn hôm nay: năm câu hỏi trước khi tin một lời khẳng định

1. Nghiên cứu trên gì? Tế bào, chuột hay người?
2. Bao nhiêu người, so với cái gì? Mười người không có nhóm đối chứng khác xa một thử nghiệm ngẫu nhiên vài trăm người.
3. Dùng thế nào? Nồng độ, đường dùng trong nghiên cứu có giống cách người ta quảng cáo không?
4. Các tổng quan nói gì? Một thử nghiệm đơn lẻ dễ sai; tổng quan gộp nhiều thử nghiệm đáng tin hơn.
5. Ai đang nói và được lợi gì? Người bán hàng, nhà phân phối hay một nhà khoa học độc lập?

Nếu bạn đang có bệnh và muốn dùng tinh dầu để dễ chịu hơn, hãy nói với bác sĩ đang điều trị, nhất là khi đang dùng thuốc, mang thai, có con nhỏ, hen suyễn hay động kinh. Muốn đọc thêm, cuốn Essential Oil Safety của Tisserand và Young trình bày cả độc tính lẫn những gì nghiên cứu đã có, còn thư viện Cochrane công khai bản tóm tắt dễ đọc của các tổng quan về aromatherapy.