Tinh dầu tràm gió: cây tràm, dầu tràm và chuyện dùng cho trẻ nhỏ

Tinh dầu tràm (dầu tràm) được cất từ lá và cành non của cây tràm gió, Melaleuca cajuputi, thành phần chính là 1,8-cineole, chất tạo mùi the mát xộc lên mũi. Ở Việt Nam, dầu tràm gắn với thói quen xoa cho trẻ sơ sinh và bà đẻ, nhất là ở Huế. Thói quen này cần được hiểu đúng: cineole ở nồng độ cao, thoa gần mũi trẻ nhỏ, có thể gây khó thở, nên với trẻ dưới 2 tuổi cha mẹ cần hỏi bác sĩ nhi trước.

Cây tràm gió là cây gì

Tràm gió thuộc họ Sim (Myrtaceae), cùng họ với bạch đàn, ổi, đinh hương. Thân cây có lớp vỏ xốp màu trắng xám, bong thành nhiều lớp mỏng như giấy, nên tiếng Anh gọi chung nhóm này là paperbark. Lá hẹp, dày, có gân dọc song song; vò lá ra mùi the cay đặc trưng. Hoa trắng mọc thành chùm hình bàn chải quanh cành.

Ở Việt Nam, Melaleuca cajuputi mọc ở hai kiểu đất rất khác nhau. Một là rừng tràm ngập nước phèn ở Đồng bằng sông Cửu Long, như U Minh Hạ (nay thuộc Cà Mau) và U Minh Thượng (nay thuộc An Giang), nơi cây tràm chủ yếu được khai thác gỗ, cừ và mật ong. Hai là dải đồi cát ven biển miền Trung, từ Quảng Trị vào thành phố Huế, nơi cây mọc thấp, thành bụi và được cắt lá để nấu dầu. Chính dạng mọc bụi trên cát này người địa phương gọi là tràm gió.

Dễ nhầm với tràm trà

Tinh dầu "tràm trà" (tea tree) bán khắp hiệu mỹ phẩm là loài khác hẳn: Melaleuca alternifolia, gốc ở bang New South Wales của Úc. Thành phần chính của nó là terpinen-4-ol, còn cineole bị giới hạn ở mức thấp. Mùi tràm trà hăng, hơi giống thuốc, ít "xộc" hơn dầu tràm. Hai lọ cùng có chữ "tràm" nhưng không thay thế cho nhau.

Trong dầu tràm có gì

1,8-cineole (còn gọi là eucalyptol) thường chiếm khoảng 40–70% tinh dầu tràm gió, tuỳ vùng cây, mùa cắt và cách cất. Phần còn lại là một hỗn hợp terpene như α-terpineol, limonene, γ-terpinene, α-pinene và một ít sesquiterpene như β-caryophyllene.

Cineole sôi ở khoảng 176 °C, nhẹ hơn nước, tan rất ít trong nước. Khi cất, dầu tràm nổi thành lớp vàng nhạt hơi xanh trên mặt bình hứng. Màu xanh ấy đôi khi đến từ vết đồng của nồi và ống ngưng cũ, không phải dấu hiệu chất lượng.

Vì sao dầu tràm "the mát"

Cineole kích hoạt một số thụ thể cảm giác lạnh và kích ứng trong niêm mạc mũi và trên da, trong đó có thụ thể TRPM8, cùng loại mà menthol kích hoạt. Não nhận tín hiệu "mát" dù nhiệt độ da không hề giảm. Cảm giác "thông mũi" khi ngửi dầu tràm cũng chủ yếu là cảm giác: luồng khí đi qua mũi được não cảm nhận rõ hơn, còn lớp niêm mạc sưng thì không nhất thiết xẹp đi.

Chính cơ chế này giải thích vì sao người lớn thấy dễ chịu nhưng trẻ sơ sinh lại có thể phản ứng ngược. Đường thở của trẻ rất nhỏ, phản xạ thanh quản nhạy. Hơi cineole hoặc menthol đậm đặc sát mũi có thể gây co thắt thanh quản, trẻ nín thở, tím tái. Các tài liệu an toàn tinh dầu và nhiều cơ quan y tế đều khuyến cáo không thoa hoặc nhỏ các tinh dầu giàu cineole, menthol lên hoặc gần mặt trẻ nhỏ.

Thói quen dùng dầu tràm cho trẻ: giữ gì, bỏ gì

Ở nhiều gia đình, sau khi tắm cho bé, người lớn xoa dầu tràm vào lòng bàn chân, ngực, lưng, có khi bôi lên thóp hoặc nhỏ vào khăn đặt gần đầu. Mục đích là "giữ ấm", "tránh gió". Không có nghiên cứu nào chứng minh dầu tràm giúp trẻ ít ốm hơn. Cảm giác ấm là do tinh dầu làm giãn mạch nhẹ và kích thích đầu dây thần kinh trên da, không phải giữ nhiệt.

Những điều nên biết trước khi dùng:

• Trẻ dưới 2 tuổi: hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất kỳ tinh dầu nào. Da trẻ sơ sinh mỏng, hấp thu mạnh hơn da người lớn.
• Không bôi lên mặt, mũi, thóp, tay (trẻ hay đưa tay lên miệng, dụi mắt). Không nhỏ vào khăn đặt cạnh đầu khi trẻ ngủ.
• Không dùng dầu nguyên chất trên da trẻ. Nếu bác sĩ đồng ý, phải pha rất loãng trong dầu nền và chỉ thoa ở vùng xa mặt như bắp chân.
• Trẻ có tiền sử co giật, hen, khò khè: tránh hẳn, vì cineole được ghi nhận có thể làm nặng thêm ở người nhạy cảm.
• Bà đẻ dùng dầu tràm xoa người cũng nên pha loãng, tránh xoa lên ngực trước khi cho con bú để trẻ không tiếp xúc trực tiếp.

Giữ lại cái lõi tốt của thói quen cũ: tắm nước ấm, lau khô nhanh, mặc đủ ấm, tránh gió lùa. Những việc này mới thật sự giữ ấm cho trẻ, không cần tới mùi the.

Nuốt nhầm dầu tràm nguy hiểm thế nào

Lọ dầu tràm nhỏ, mùi mạnh, hay để đầu giường, nên tai nạn trẻ uống nhầm không hiếm. Các ca ngộ độc tinh dầu giàu cineole (dầu tràm, dầu khuynh diệp) ở trẻ nhỏ đã được y văn ghi nhận nhiều nơi: chỉ vài ml đã có thể gây lơ mơ, nôn, co giật, suy hô hấp, và triệu chứng có thể xuất hiện nhanh trong vòng chưa đầy một giờ.

Nếu nghi trẻ nuốt phải: không gây nôn (dầu có thể sặc vào phổi), không cho uống thêm gì, gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo lọ dầu. Phòng ngừa đơn giản nhất là dùng chai có nắp nhỏ giọt, cất lên cao, không để lọ trong túi đồ của trẻ.

Nghiên cứu nói gì về cineole

Cineole là chất được nghiên cứu khá nhiều. Đã có các thử nghiệm lâm sàng ở châu Âu dùng cineole dạng viên bào chế chuẩn cho người lớn có bệnh đường hô hấp mạn tính, kết quả cho thấy một số tác dụng hỗ trợ. Nhưng đó là dược phẩm có liều, có kiểm soát, dùng theo chỉ định, hoàn toàn khác với việc ngửi hay xoa dầu tràm. Với dầu tràm dùng ngoài da, bằng chứng trên người còn rất hạn chế; phần lớn kết quả kháng khuẩn là thí nghiệm trên đĩa thạch.

Tóm lại: dầu tràm có thể đem lại cảm giác dễ chịu cho người lớn, không phải thuốc, và không thay được việc đưa trẻ đi khám khi trẻ sốt, ho, thở nhanh.

Chọn và giữ một lọ dầu tràm

• Nhãn tử tế ghi tên Melaleuca cajuputi, bộ phận cất (lá, cành non), nơi cất. Cơ sở có phiếu phân tích thành phần sẽ ghi được tỷ lệ cineole.
• Dầu tràm trên thị trường có thể bị pha với dầu khuynh diệp rẻ hơn hoặc pha loãng; mùi quá gắt, quá "sạch" khác hẳn mùi dầu Huế quen thuộc là điều đáng hỏi lại người bán.
• Bảo quản chai tối màu, đậy kín, để nơi mát. Mở nắp nhiều lần, dầu tiếp xúc oxy sẽ mất dần mùi the và dễ gây kích ứng hơn.

Muốn thấy cây tràm gió và mùi lò nấu dầu, có thể đến các làng ven phá Tam Giang và vùng đồi cát phía bắc thành phố Huế vào mùa cắt lá, thường vào mùa khô. Bài riêng về nghề nấu dầu tràm ở Huế trong wiki kể kỹ hơn về lò cất và người làm nghề.