Tinh dầu khuynh diệp (bạch đàn) và cineole: từ rừng trồng tới chai dầu

Tinh dầu khuynh diệp được cất từ lá cây bạch đàn (chi Eucalyptus), loại dùng trong dược phẩm chủ yếu từ Eucalyptus globulus, với thành phần chính là 1,8-cineole (eucalyptol). Dược điển châu Âu yêu cầu tinh dầu khuynh diệp dược dụng chứa ít nhất 70% cineole, nên dầu thô thường phải cất lại để tinh chế. Ở Việt Nam, bạch đàn chủ yếu được trồng lấy gỗ làm giấy và gỗ dăm; lá chỉ là phần phụ, nhưng là một nguồn nguyên liệu tinh dầu thường bị bỏ phí.

Bạch đàn: hơn bảy trăm loài, một quê hương

Chi Eucalyptus có hơn bảy trăm loài, gần như tất cả có nguồn gốc từ Úc và vài đảo lân cận. Tên Việt "khuynh diệp" (lá nghiêng) mô tả đúng một đặc điểm: lá trưởng thành của nhiều loài bạch đàn rủ thẳng đứng, mép lá hướng lên trời. Cách xếp lá này giảm lượng nắng gắt chiếu thẳng vào phiến lá, giúp cây đỡ mất nước, và cũng giải thích vì sao rừng bạch đàn sáng, ít bóng râm.

Ở E. globulus, cây non và cây trưởng thành có hai kiểu lá khác hẳn: lá non tròn, mọc đối, không cuống, phủ lớp sáp xanh bạc; lá già dài hình lưỡi liềm, mọc cách, có cuống. Cành lá non bạc thường được cắm hoa trang trí, còn lá già là thứ đi vào nồi cất.

Phép thử soi lá

Giơ một chiếc lá bạch đàn lên trước nắng hoặc bóng đèn, bạn sẽ thấy vô số chấm sáng li ti trong suốt trong phiến lá. Đó là các túi tiết dầu chìm trong mô lá, đặc trưng của họ Sim (Myrtaceae), cùng họ với tràm, ổi, đinh hương. Lá ổi, lá tràm cũng có những chấm này. Bẻ gập lá là túi vỡ, mùi cineole bung ra.

Mỗi loài một mùi: không phải bạch đàn nào cũng cho "dầu khuynh diệp"

Bạch đàn chanh là trường hợp thú vị: vò lá ra mùi chanh sả rõ, vì tinh dầu của nó gần với sả Java hơn là với khuynh diệp. Từ citronellal của dầu bạch đàn chanh, người ta tạo ra chất PMD, được dùng trong một số sản phẩm xua côn trùng đã đăng ký.

Ở Việt Nam, bạch đàn được người Pháp đưa vào từ đầu thế kỷ 20. Từ thập niên 1970–1980, diện tích bạch đàn tăng mạnh để cung cấp gỗ cho ngành giấy, gắn với những cơ sở như nhà máy giấy Bãi Bằng ở Phú Thọ. Các dòng bạch đàn được chọn cho rừng trồng là dòng lớn nhanh, gỗ tốt, không phải dòng nhiều dầu. Vì vậy lá bạch đàn trồng đại trà thường cho ít dầu và ít cineole hơn E. globulus.

Từ lá rừng trồng tới chai dầu

Lá là phần bị bỏ lại

Khi khai thác rừng trồng, thân cây được bóc vỏ, cắt khúc chở đi; cành lá thường bị để lại đốt hoặc cho mục tại chỗ. Một số cơ sở ở các vùng rừng trồng gom lá này về cất dầu, biến phế phẩm thành nguồn thu thêm. Điều kiện để làm được là lá phải về lò nhanh, khi còn tươi hoặc héo vừa; lá khô giòn ngoài nắng nhiều ngày đã mất một phần dầu.

Cất lần một ra dầu thô

Lá bạch đàn được cất bằng hơi nước như lá tràm. Dầu nhẹ hơn nước, nổi lên trên, màu gần như không màu đến vàng nhạt. Dầu thô có mùi gắt, đôi khi làm ho khi ngửi gần: thủ phạm là một lượng nhỏ các aldehyde mạch ngắn như isovaleraldehyde, sôi thấp, mùi khó chịu.

Cất lại để tinh chế

Để đạt chuẩn dược dụng, dầu thô được chưng cất phân đoạn lại: phần sôi thấp chứa aldehyde gây khó chịu được tách ra đầu tiên, phần giữa giàu cineole được giữ, phần nặng ở đáy loại bớt. Có nơi còn rửa dầu bằng dung dịch kiềm loãng để khử aldehyde. Sau tinh chế, cineole có thể lên tới khoảng 80–85%, mùi sạch, "the" mà không hắc. Đây là khác biệt giữa "dầu bạch đàn" bất kỳ và "tinh dầu khuynh diệp" đạt chuẩn.

Một chi tiết người mua ít biết: theo các báo cáo ngành, một phần dầu cineole trên thị trường thế giới không cất từ bạch đàn mà được tách từ tinh dầu của các cây khác giàu cineole, như một số dòng long não. Về hoá học, cineole là cineole; nhưng nhãn ghi "khuynh diệp" mà không ghi tên loài thì người mua không biết dầu đến từ đâu.

Cineole trong lịch sử và công nghiệp

• 1852: dược sĩ Joseph Bosisto bắt đầu cất dầu bạch đàn thương mại ở bang Victoria, Úc, mở đầu ngành dầu khuynh diệp.
• Đầu thế kỷ 20: dầu bạch đàn từng được dùng trong kỹ thuật tuyển nổi quặng ở Úc, giúp bọt khí bám vào hạt khoáng.
• Ngày nay: cineole có trong dầu xoa, kẹo ngậm, nước súc miệng, thuốc xịt họng, chất tẩy rửa, và là nguyên liệu nghiên cứu cho dung môi sinh học.

Về y học, đã có các thử nghiệm ở châu Âu dùng cineole dạng viên bào chế chuẩn cho người lớn có bệnh hô hấp mạn tính, với kết quả hỗ trợ ở một số chỉ số. Đó là dược phẩm có liều, dùng theo chỉ định. Ngửi hay xoa dầu khuynh diệp tạo cảm giác thông thoáng nhờ cineole kích thích thụ thể cảm giác lạnh, nhưng không thay được việc đi khám khi ho kéo dài, sốt, khó thở.

An toàn: dầu khuynh diệp và trẻ nhỏ

Dầu khuynh diệp là một trong những tinh dầu gây ngộ độc cho trẻ em được ghi nhận nhiều nhất trên thế giới, nhất là ở Úc, nơi chai dầu có mặt trong rất nhiều gia đình. Chỉ vài ml uống nhầm đã có thể khiến trẻ lơ mơ, nôn, co giật, suy hô hấp.

• Cất chai lên cao, dùng chai có nắp nhỏ giọt, không để trong túi xách mà trẻ lục được.
• Không thoa, không nhỏ dầu khuynh diệp lên hoặc gần mặt, mũi trẻ nhỏ; hơi cineole đậm có thể gây co thắt thanh quản. Với trẻ dưới 2 tuổi, hỏi bác sĩ nhi trước.
• Người lớn thoa da nên pha loãng khoảng 1–3%; người hen suyễn, động kinh nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
• Không uống, không nhỏ vào nước nóng rồi trùm khăn xông cho trẻ.
• Nuốt nhầm: không gây nôn, gọi 115 hoặc đến ngay cơ sở y tế, mang theo chai.

Cây bạch đàn có "hại đất" không

Bạch đàn hay bị mang tiếng "hút cạn nước, làm bạc màu đất". Các nghiên cứu cho thấy câu trả lời phụ thuộc vào nơi trồng và cách trồng: bạch đàn lớn nhanh nên dùng nhiều nước, rừng trồng thuần loài khai thác chu kỳ ngắn, đốt dọn thực bì liên tục thì làm đất nghèo đi; trồng đúng vùng, giữ lớp phủ, luân canh với cây họ đậu thì tác động giảm nhiều. Lá bạch đàn chứa các chất ức chế cây khác mọc dưới tán, góp phần làm thảm thực vật thưa. Đây là chuyện còn bàn, không có câu trả lời một chữ.

Nhìn từ góc người làm tinh dầu, có một điểm sáng: tận dụng cành lá sau khai thác để cất dầu thay vì đốt bỏ giúp giảm khói và thu thêm giá trị từ chính rừng trồng đã có.