Tinh dầu vỏ bưởi: cất từ vỏ hay ép lạnh, dùng cho tóc đúng cách

Tinh dầu vỏ bưởi được lấy từ lớp vỏ xanh ngoài cùng của quả bưởi (Citrus maxima) bằng hai cách chính: ép lạnh hoặc chưng cất hơi nước. Thành phần chủ yếu là limonene, chất tạo mùi cam chanh. Dùng cho tóc thì phải pha loãng, thoa lên da đầu khô ráo không có vết thương, và hiểu rằng hiện chưa có nghiên cứu đủ mạnh chứng minh tinh dầu vỏ bưởi làm tóc mọc nhanh hay hết rụng.

Dầu nằm ở đâu trong quả bưởi

Bóp mạnh một miếng vỏ bưởi gần ánh đèn, bạn sẽ thấy một làn sương mịn bắn ra. Đó là tinh dầu, phun từ hàng nghìn túi tiết li ti nằm ngay dưới mặt vỏ, những chấm nhỏ nhìn rõ khi soi vỏ trước ánh sáng.

Vỏ bưởi có hai lớp. Lớp ngoài màu xanh hoặc vàng, mỏng, gọi là flavedo, chứa gần như toàn bộ túi dầu. Lớp cùi trắng xốp bên trong, albedo, dày nhưng gần như không có dầu, chủ yếu là pectin và xơ. Vì vậy người cất dầu chỉ gọt lớp vỏ xanh mỏng; cho cả cùi trắng vào nồi chỉ làm nặng nồi, hút nước, và cho ra nước cất đục, đắng.

Mỗi giống bưởi một mùi

Bưởi Diễn (Hà Nội), bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh), bưởi Năm Roi và bưởi da xanh (Vĩnh Long) đều cho vỏ thơm, nhưng sắc thái khác nhau. Limonene là nền chung; phần tạo nên "cá tính" là các aldehyde, ester, rượu terpene có mặt với tỷ lệ rất nhỏ, như decanal, linalool, citral. Vỏ bưởi già trên cây, mỏng, nhiều túi dầu căng, thường thơm hơn vỏ quả non hay quả đã để lâu, vỏ héo.

Ép lạnh hay chưng cất: khác gì nhau

Với hầu hết cây có mùi, chưng cất hơi nước là cách lấy dầu chính. Họ cam quýt là ngoại lệ: túi dầu nằm sát bề mặt, chỉ cần ép hoặc cào vỏ là dầu thoát ra. Ngành hương liệu vì vậy dùng cả hai cách, và sản phẩm khác nhau rõ.

Chỗ khác biệt quan trọng nhất cho người dùng là furocoumarin, nhóm chất khiến da bị bỏng khi ra nắng sau khi thoa (hiện tượng cảm quang). Furocoumarin nặng, không bay hơi, nên chỉ có trong dầu ép lạnh. Với cam bergamot, chanh ta ép lạnh, nguy cơ này đã được ghi nhận rõ. Với vỏ bưởi, dữ liệu ít hơn; cách thận trọng là coi dầu bưởi ép lạnh như dầu có thể cảm quang và không thoa lên vùng da sẽ phơi nắng trong vòng 12 giờ.

Limonene: thơm, dễ bay, dễ bị oxy hoá

Limonene là một hydrocarbon terpene, C10H16, sôi ở khoảng 176 °C. Tinh dầu vỏ bưởi thường có limonene chiếm phần lớn, đi kèm myrcene, α-pinene, β-pinene. Là hydrocarbon nên limonene hoà tan tốt nhiều thứ "kỵ nước": keo dính, vết sáp, cả cao su và nhựa xốp. Một phép thử vui: bóp vỏ bưởi hoặc vỏ cam cho dầu phun lên quả bóng bay đang căng, bóng sẽ nổ sau vài giây vì limonene làm yếu màng cao su.

Mặt trái là limonene rất dễ phản ứng với oxy trong không khí. Sản phẩm oxy hoá, các hydroperoxide của limonene, là chất gây mẫn cảm da đã được ghi nhận rõ. Limonene tươi ít gây dị ứng, nhưng limonene đã để lâu, mở nắp nhiều lần thì có thể gây ngứa, đỏ da ở người trước đó dùng bình thường. Đây là lý do dầu cam quýt có "tuổi thọ" ngắn nhất trong các loại tinh dầu.

• Bảo quản chai tối màu, đậy kín, nên để ngăn mát tủ lạnh.
• Dùng hết trong khoảng 6–12 tháng sau khi mở nắp là cách làm an toàn thường được khuyên.
• Dầu chuyển mùi hắc như dầu thông, sánh lại, hay có cặn là đã oxy hoá, không nên thoa da.

Dùng tinh dầu vỏ bưởi cho tóc đúng cách

Nói thật về chuyện mọc tóc

Quảng cáo hay gắn tinh dầu bưởi với "mọc tóc thần tốc". Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ lớn, có đối chứng, chứng minh tinh dầu vỏ bưởi làm tóc mọc nhiều hơn. Phần lớn kết quả là thí nghiệm trên động vật hoặc tế bào. Rụng tóc có nhiều nguyên nhân: sau sinh, sau ốm sốt, thiếu sắt, tuyến giáp, nội tiết, căng thẳng, rụng tóc di truyền. Rụng nhiều, rụng thành mảng hay kéo dài quá ba tháng thì nên đi khám da liễu, vì xoa dầu không xử lý được nguyên nhân.

Nếu vẫn muốn dùng

Điều tinh dầu bưởi làm được chắc chắn là mùi thơm dễ chịu và cảm giác thư giãn khi xoa bóp da đầu. Nếu dùng:

1. Pha loãng khoảng 1–2%: tầm 6–12 giọt tinh dầu trong 30 ml dầu nền (dầu dừa, dầu jojoba, dầu hạt nho) hoặc trộn vào một lượng dầu gội.
2. Thử trước ở vùng da sau tai, chờ 24 giờ.
3. Xoa nhẹ lên da đầu khô, massage vài phút, để 15–30 phút rồi gội sạch. Không ủ qua đêm với dầu đậm.
4. Tránh da đầu đang có vết xước, vảy viêm, mụn mủ.
5. Không ra nắng ngay nếu dùng dầu ép lạnh và thoa xuống trán, gáy.

Cách nhẹ nhàng hơn, quen thuộc với nhiều thế hệ: đun vỏ bưởi tươi với nước để gội. Nước vỏ bưởi có rất ít tinh dầu hoà tan, thơm nhẹ, ít nguy cơ kích ứng. Không cần "đậm" mới tốt.

Đọc nhãn: "tinh dầu bưởi" trên thị trường là gì

Nhiều sản phẩm gọi là "tinh dầu bưởi" thật ra thuộc các nhóm khác nhau:

• Tinh dầu đúng nghĩa: chất lỏng trong, thơm đậm, không tan trong nước, không có cặn.
• Dầu ngâm vỏ bưởi: vỏ bưởi ngâm trong dầu dừa hay dầu ăn rồi lọc. Đây là dầu nền có mùi bưởi nhẹ, không phải tinh dầu.
• Xịt dưỡng tóc vỏ bưởi: thường là nước cất (hydrosol) hoặc nước có chút tinh dầu và chất nhũ hoá. Đọc bảng thành phần để biết có cồn, chất bảo quản gì.

Không loại nào "xấu" cả; vấn đề chỉ là biết mình đang dùng gì để pha đúng liều. Nhãn tử tế ghi tên Citrus maxima (hoặc Citrus grandis), bộ phận là vỏ quả, và phương pháp ép lạnh hay chưng cất.

Ở nhà tự cất được không

Có thể làm một bộ cất hơi nước đơn giản bằng nồi, bát hứng và nắp úp ngược có đá lạnh. Kết quả thực tế thường là nước thơm vỏ bưởi với vài váng dầu mỏng; lượng tinh dầu thu được rất ít so với công sức. Nếu làm, đặt nồi vững, không để trẻ lại gần, mở nắp nghiêng ra phía ngoài vì hơi nước gây bỏng nặng hơn nước sôi, và không bao giờ đun cạn nồi có vỏ khô bên trong. Wiki có bài riêng về một mẻ cất tinh dầu từ nạp liệu tới tách lớp.

Hoa bưởi là một câu chuyện khác: mùi hoa ngọt nồng, thường dùng ướp trà hay làm nước hoa bưởi, được bàn ở bài về hoa thơm Việt.