Hương nhu, húng chanh và kinh giới đều thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) và đều cất được tinh dầu, nhưng mỗi cây mang một nhóm chất mùi riêng: hương nhu giàu eugenol (mùi đinh hương), húng chanh giàu carvacrol và thymol (mùi kiểu oregano, xạ hương), kinh giới mang các ceton đặc trưng của chi Elsholtzia. Chúng quen thuộc trong nồi xông, chậu rau, góc vườn, nhưng tinh dầu của chúng đậm đặc và cần được dùng thận trọng hơn nhiều so với vài chiếc lá.
Họ Hoa môi: tinh dầu nằm ngay trên mặt lá
Bẻ một cành hương nhu sẽ thấy thân vuông, lá mọc đối, hoa môi hai mảnh: đó là "chữ ký" của họ Hoa môi, cùng nhà với bạc hà, tía tô, húng quế, oải hương. Điểm chung quan trọng hơn với người cất dầu là lông tiết (glandular trichome): những túi dầu nhỏ như hạt sương, nằm lộ trên bề mặt lá và thân. Soi lá dưới kính lúp, bạn sẽ thấy chúng lấp lánh.
Vì túi dầu nằm ngoài cùng, chỉ cần chạm nhẹ là vỡ và mùi bay lên. Điều này khác với vỏ bưởi (túi dầu chìm trong vỏ) hay quế (dầu nằm trong mô vỏ thân). Nó cũng giải thích vì sao lá họ Hoa môi phơi nắng gắt, vò mạnh hoặc để dập trước khi cất sẽ mất mùi khá nhanh: túi dầu vỡ trước khi vào nồi.
Hương nhu: hai cây, một mùi đinh hương
Ở Việt Nam có hai cây cùng gọi là hương nhu:
- Hương nhu tía – Ocimum tenuiflorum (tên cũ O. sanctum), chính là cây tulsi thiêng của Ấn Độ. Cây thấp, thân và lá ánh tím, mùi ấm, cay.
- Hương nhu trắng – Ocimum gratissimum, cây bụi cao tới hơn một mét, lá to, xanh, mùi đinh hương rõ.
Tài liệu dược liệu Việt Nam ghi nhận tinh dầu hương nhu trắng có eugenol chiếm phần lớn, và từng có thời kỳ cây này được trồng để cất dầu lấy eugenol. Eugenol cũng là chất chính của tinh dầu nụ đinh hương; nha khoa dùng nó trong vật liệu trám tạm (kẽm oxide – eugenol), nên mùi hương nhu gợi nhiều người nhớ tới phòng nha.
Tinh dầu hương nhu tía thì biến động hơn: tuỳ nguồn giống có thể giàu eugenol, có thể giàu methyl eugenol, kèm β-caryophyllene. Methyl eugenol đáng lưu ý vì Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp nó vào nhóm "có thể gây ung thư ở người" (nhóm 2B), dựa trên dữ liệu động vật; Hiệp hội Hương liệu Quốc tế (IFRA) giới hạn chặt chất này trong mỹ phẩm. Một lá hương nhu trong nồi xông khác hẳn với việc thoa dầu đậm đặc hằng ngày, và đây là lý do cần biết chemotype (kiểu hoá học) của lọ dầu mình dùng.
Húng chanh: lá dày, ít dầu, mùi oregano
Húng chanh (Plectranthus amboinicus, tên cũ Coleus amboinicus), có nơi gọi là tần dày lá, là cây lá dày mọng, phủ lông mịn, mùi hăng ấm pha chút chanh. Ở nhiều nước người ta gọi nó là "oregano Cuba" hay "oregano Mexico", vì mùi rất gần oregano.
Sự giống nhau đó có cơ sở hoá học: tinh dầu húng chanh thường giàu carvacrol, có khi kèm thymol, p-cymene và γ-terpinene. Carvacrol là chất chính của tinh dầu oregano, thymol là chất chính của tinh dầu cỏ xạ hương (thyme). Cả hai là phenol, có mùi mạnh, và cũng mạnh với da: gây kích ứng rõ ở nồng độ cao.
Húng chanh có một nghịch lý: mùi lá rất đậm nhưng hàm lượng tinh dầu tính trên lá tươi lại thấp, vì phần lớn khối lượng lá là nước. Cất húng chanh tốn nhiều lá, ít dầu, nên tinh dầu húng chanh ít gặp trên thị trường; thứ dân gian dùng nhiều hơn là lá tươi giã, hấp.
Kinh giới: cái tên dễ nhầm nhất
"Kinh giới" ăn kèm bún chả ở miền Bắc là Elsholtzia ciliata, cây có bông hoa tím mọc lệch về một phía, lá có răng cưa, mùi thơm nồng hơi chua. Tinh dầu của nó thường chứa các ceton đặc trưng của chi, như elsholtzia ketone và dehydroelsholtzia ketone; thành phần cụ thể dao động nhiều theo vùng.
Có hai cây khác cũng mang tên "kinh giới" trong sách vở:
- Oregano (Origanum vulgare), đôi khi được dịch là kinh giới cay hay kinh giới Âu, tinh dầu giàu carvacrol.
- Kinh giới trong Đông y Trung Hoa (Schizonepeta tenuifolia), một cây khác hẳn, tinh dầu giàu pulegone và menthone.
Ba cây, ba thành phần, một cái tên. Khi đọc tài liệu hay mua tinh dầu "kinh giới", tên Latin là cách duy nhất để biết đang nói về cây nào.
Bảng so sánh nhanh
| Cây | Tên khoa học | Chất chính thường gặp | Mùi | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Hương nhu trắng | Ocimum gratissimum | eugenol | đinh hương | gây kích ứng niêm mạc, pha loãng |
| Hương nhu tía | Ocimum tenuiflorum | eugenol hoặc methyl eugenol, β-caryophyllene | ấm, cay | kiểm tra chemotype, methyl eugenol bị giới hạn |
| Húng chanh | Plectranthus amboinicus | carvacrol, thymol, p-cymene | oregano, chanh | phenol mạnh, pha rất loãng |
| Kinh giới (Việt) | Elsholtzia ciliata | elsholtzia ketone và các ceton cùng nhóm | nồng, hơi chua | thành phần biến động, ít dữ liệu an toàn |
Nồi xông lá: giữ cái thơm, tránh cái bỏng
Nồi xông kiểu Việt thường có lá hương nhu, kinh giới, sả, lá bưởi, lá tre. Hơi nước kéo tinh dầu bay lên đúng như một mẻ chưng cất lôi cuốn hơi nước, chỉ là không có ống ngưng. Người xông thấy thơm, nóng, ra mồ hôi, dễ chịu.
Về bằng chứng, các tổng quan nghiên cứu về hít hơi nước nóng cho cảm lạnh thông thường không cho thấy lợi ích rõ ràng và nhất quán. Trong khi đó, tai nạn bỏng do nồi xông, nhất là ở trẻ em, được các bệnh viện ghi nhận đều đặn. Nếu vẫn xông:
- Không xông cho trẻ nhỏ, người già yếu, người có bệnh tim mạch, huyết áp thấp, đang sốt cao.
- Đặt nồi chắc trên mặt phẳng thấp, không trùm chăn kín, giữ mặt cách nồi đủ xa, xông vài phút.
- Không nhỏ thêm tinh dầu đậm đặc vào nồi; hơi tinh dầu nóng có thể làm rát mắt, rát họng.
- Thấy chóng mặt, khó thở thì dừng ngay, ra chỗ thoáng.
Có bệnh thì đi khám; nồi xông là một thói quen dễ chịu, không thay được thuốc và chẩn đoán.
Dùng tinh dầu nhóm này ở nhà
- Pha loãng thấp: eugenol, carvacrol, thymol đều gây kích ứng da và niêm mạc. Với da người lớn, dưới 1% là mức thận trọng; không thoa lên mặt, vùng kín, vết thương.
- Không uống, không nhỏ vào nước súc miệng tự pha.
- Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người đang dùng thuốc chống đông: eugenol có thể ảnh hưởng quá trình đông máu ở liều cao, nên cần hỏi bác sĩ trước.
- Máy khuếch tán: một hai giọt, pha cùng tinh dầu dịu, bật ngắt quãng. Mùi phenol đậm rất dễ gây nhức đầu trong phòng kín.
Trồng để ngửi, không cần cất
Cả ba cây đều dễ trồng: hương nhu ra hạt và tự mọc lại, húng chanh giâm cành là sống, kinh giới gieo hạt mùa xuân. Một góc vườn hay ban công có ba chậu này là đủ để trẻ học phân biệt mùi bằng cách chạm nhẹ lên lá: mùi đinh hương, mùi oregano, mùi kinh giới. Đó là bài học hoá học về eugenol, carvacrol và ceton mà không cần mở một lọ tinh dầu nào.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu hương nhu có thành phần chính là gì?
Tinh dầu hương nhu trắng (Ocimum gratissimum) chủ yếu là eugenol, mùi đinh hương. Hương nhu tía (Ocimum tenuiflorum) có thể giàu eugenol hoặc methyl eugenol tuỳ giống, nên cần biết chemotype trước khi dùng thường xuyên.
Húng chanh có phải là oregano không?
Không. Húng chanh là Plectranthus amboinicus, còn oregano là Origanum vulgare. Hai cây khác chi nhưng tinh dầu cùng giàu carvacrol, nên mùi rất giống nhau và húng chanh hay được gọi là oregano Cuba.
Kinh giới tiếng Anh là gì?
Kinh giới ăn rau của Việt Nam là Elsholtzia ciliata, tiếng Anh thường gọi Vietnamese balm. Nó khác oregano và khác vị kinh giới trong Đông y Trung Hoa (Schizonepeta tenuifolia).
Xông lá hương nhu, kinh giới có tác dụng không?
Xông đem lại cảm giác dễ chịu, nhưng các tổng quan nghiên cứu về hít hơi nước nóng cho cảm lạnh không thấy lợi ích rõ ràng. Nguy cơ bỏng là có thật, nhất là với trẻ em. Có bệnh thì nên đi khám.
Vì sao vò lá họ Hoa môi lại thơm ngay?
Tinh dầu của họ Hoa môi nằm trong các lông tiết lộ trên bề mặt lá. Chỉ cần chạm nhẹ, các túi nhỏ này vỡ ra và tinh dầu bay hơi, nên mùi lan tức thì.
